مسیراقتصاد/ دانههای روغنی بدلیل وجود چربی و پروتئین در ترکیبات خود، جزء اصلی در تولید روغنهای خوراکی و کنجاله دام و طیور بشمار میروند و نقش مهمی در تأمین امنیت غذایی کشور ایفا میکنند. بر اساس آمارها سالانه حدود ۱.۶ میلیون تن روغن خوراکی و ۴.۲ میلیون تن کنجاله سویا در کشور مصرف میشود.
بررسی وضعیت تولید دانههای روغنی در کشور نشان می دهد که تولیدات داخلی پاسخگوی کامل نیاز کشور برای تامین روغن خوراکی و کنجاله مورد نیاز دام و طیور نیستند. در واقع مطابق با نمودار ۱ تولید دانههای روغنی در ۱۰ سال گذشته روندی نوسانی را پشت سر گذاشته است و در بالاترین سطح از تولید رکورد ۵۸۴ هزار تن را در سال ۱۴۰۳ ثبت کرده است [۱] اما این میزان تولید همچنان فاصله قابلتوجهی با نیاز مصرفی کشور داشته و نتوانسته است وابستگی به واردات این کالای اساسی را بهطور کامل مرتفع سازد.
در این راستا مطابق با نمودار ۲ به منظور تامین نیاز کشور به روغن و کنجاله سویا، به طور متوسط سالانه حدود ۱.۵ میلیون تن روغن خوراکی، ۲.۲ میلیون تن کنجاله سویا و ۲.۳ میلیون تن دانه روغنی سویا به ارزشی معادل ۵ میلیارد دلار وارد کشور میشود.[۲]
بررسیها نشان میدهد خرید و تسویه ارزی روغن، دانه روغنی سویا و کنجاله سویا از مسیرهای تحت رصد و کنترل آمریکا و متحدانش صورت می گیرد. این مسئله میتواند در شرایط حساس سیاسی و امنیتی نظیر جنگ تحمیلی چهل روزه، به عنوان یک اهرم فشار علیه جمهوری اسلامی ایران استفاده شود؛ چراکه کوچکترین اختلال در فرآیند واردات، کشور را با کاهش تولید روغن و انواع محصولات پروتئینی نظیر گوشت مرغ، تخم مرغ و… مواجه می کند و علاوه بر نوسانات شدید قیمتی در بازار مصرف، در بلند مدت کشور را با ناامنی غذایی مواجه میکند.
ضرورت خودکفایی در کالاهای اساسی
در همین راستا رهبر شهید انقلاب با هدف جلوگیری از آسیب به امنیت غذایی جامعه و در عین حال حفظ استقلال کشور در این بخش، همواره به ضرورت خودکفایی در کالاهای اساسی تاکید داشتند؛ به عنوان نمونه ایشان در فروردین سال ۱۴۰۱ با اشاره به اهمیت بخش کشاورزی فرمودند: مسئله کشاورزی و دامداری بسیار مهم است و کشور باید در محصولات پایه غذایی همچون گندم، جو، ذرت، خوراک دام و دانههای روغنی به امنیت کامل و خودکفایی لازم دست پیدا کند. با توجه به وسعت سرزمینی و فراوانی دشتهای حاصلخیز در کشور، دستیابی به این هدف ممکن است.
ارز ترجیحی؛ مهمترین مانع تولید دانههای روغنی در دهه اخیر
محصول سویا بهعنوان یک دانه روغنی تابستانه و پرآب بر از مهمترین محصولات روغنی جهان است؛ اما بهدلیل شرایط اقلیمی ایران، تولید آن متناسب با نیاز کشور امکانپذیر نیست. با این حال، بهمنظور کاهش وابستگی به واردات و حرکت بهسوی خودکفایی در تولید دانههای روغنی جایگزین های این محصول نظیر کلزا در کشور مورد توجه قرار گرفته است اما طی سال های گذشته برخی سیاستهای اقتصادی سرعت توسعه کشت این محصول را کند نمود.
در همین راستا علیرضا مهاجر معاون سابق امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی عنوان کرد در سالهای گذشته، تخصیص ارز ترجیحی به واردات دانههای روغنی، روغن خام و کنجاله، عملاً به یکی از عوامل بازدارنده تولید داخلی تبدیل شد. این سیاست با ارزانسازی محصولات وارداتی، امکان رقابت اقتصادی را از تولیدکنندگان داخلی سلب میکرد؛ زیرا بخش مهمی از هزینههای تولید داخلی با نرخهای غیرترجیحی و متأثر از تورم عمومی و هزینه نهادهها محاسبه میشود، در حالی که واردات از ارز ترجیحی بهرهمند بوده است. در نتیجه، تخصیص ارز ترجیحی به واردات بهعنوان یک سیاست ضدتولید، توان رقابت تولیدکنندگان داخلی را تضعیف کرد و تولیدکنندگان را از ادامه فعالیت دلسرد کرد.
توسعه کشت دانههای روغنی اقلیم سازگار؛ استفاده از فرصت حذف ارز ترجیحی
در این میان از اواسط دیماه سال ۱۴۰۴، دولت با حذف سیاست تخصیص ارز ترجیحی به واردات یکی از موانع اصلی رقابتپذیری تولید داخلی را برطرف کرده و جذابیت اقتصادی برای کشت دانههای روغنی را ایجاد نموده است.
در این شرایط با هدف استفاده حداکثری از فرصت اصلاحات ارزی در کشور، وزارت جهاد کشاورزی باید طرح ملی توسعه کشت دانههای روغنی را تدوین و در قالب یک طرح اولویت دار در دولت پیگیری کند. در چارچوب این طرح وزارت جهاد کشاورزی باید دانههای روغنی اقلیم سازگار را در کشور توسعه دهد؛ ارقامی که ضمن داشتن نیاز آبی حداقلی، قابلیت کشت پاییزه در اراضی دیم را دارا هستند. همزمان بکار گیری اراضی آیش و شناسایی دقیق اراضی ملی و دولتی مستعد برای کشت دیم و واگذاری آنها به تولیدکنندگان در قالب یک نظام بهرهبرداری منسجم، ضروری است چرا که خودکفایی در دانههای روغنی بدون افزایش سطح زیر کشت ممکن نخواهد بود.
منابع:
[۱] آمارنامه وزرات جهاد کشاورزی
[۲] گمرک جمهوری اسلامی ایران
انتهای پیام/ کشاورزی
