مسیر اقتصاد/ یکی از اهداف اصلی روسیه در سال‌های اخیر تثبیت جایگاه این کشور به‌عنوان یکی از قطب‌های مستقل در نظم جدید جهانی و کاهش وابستگی به ساختارهای تحت سلطه غرب بوده است. در اسناد رسمی روسیه نیز این کشور خود را یک «کشور ـ تمدن» و یکی از مراکز مستقل قدرت جهانی معرفی می‌کند و بر شکل‌گیری نظم چندقطبی تأکید دارد.
با این حال، راهبرد روسیه را نمی‌توان فقط در مقابله با آمریکا و اروپا خلاصه کرد. مسکو در کنار تقابل فعلی با غرب، به دنبال توسعه روابط با چین، هند، ایران و دیگر کشورهای غیرغربی و افزایش گزینه‌های اقتصادی و سیاسی خود است. مسئله مهم برای روسیه، افزایش آزادی عمل در نظام بین‌المللی و جلوگیری از وابستگی بیش از حد به یک بلوک یا شریک خاص است.
کاهش وابستگی به غرب بدون وابستگی کامل به چین راهبرد روسیه در نظم جدید
تحریم‌های گسترده غرب موجب شده روابط اقتصادی روسیه با چین به‌شدت گسترش پیدا کند. با این حال، وابستگی بیش از حد به چین نیز می‌تواند قدرت مانور روسیه را کاهش دهد. از این رو توسعه روابط با هند، ایران، آسیای مرکزی و دیگر اقتصادهای غیرغربی برای مسکو اهمیت دارد.
در این چارچوب، ایران فقط کشوری دارای منافع سیاسی هم‌راستا با روسیه نیست. موقعیت جغرافیایی ایران، دسترسی به خلیج فارس و اقیانوس هند، بازار داخلی، ظرفیت‌های انرژی و قرار گرفتن در مسیر کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب، می‌تواند به روسیه امکان دهد مسیرهای تجاری و اقتصادی خود را متنوع‌تر کند.
کریدور شمال ـ جنوب در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا روسیه را از مسیر ایران به بازارهای جنوبی متصل می‌کند و بخشی از وابستگی آن به مسیرهای سنتی تجارت با اروپا را کاهش می‌دهد. هرچه این مسیر از نظر ریلی، بندری و لجستیکی تکمیل شود، اهمیت ایران در محاسبات اقتصادی مسکو نیز افزایش خواهد یافت.
بازار انرژی؛ همکاری همراه با رقابت
انرژی یکی دیگر از زمینه‌های اصلی همکاری ایران و روسیه است. با این حال، دو کشور در این حوزه فقط شریک یکدیگر نیستند و در بازار نفت و گاز می‌توانند رقیب نیز باشند. بنابراین گسترش همکاری انرژی باید همراه با توجه به منافع مستقل ایران انجام شود.
در هفته‌های اخیر نیز آمریکا با صدور مجوز عمومی شماره ۱۳۵ بخشی از معاملات مربوط به فروش، انتقال و واردات گازوئیل با منشأ روسیه را مجاز کرد. این اقدام فضای بیشتری برای حضور فرآورده‌های روسی در بازار جهانی ایجاد می‌کند، اما به معنای بازگشت روسیه به جایگاه سابق خود در بازار انرژی اروپا نیست.
اتحادیه اروپا همچنان در مسیر کاهش واردات انرژی از روسیه حرکت می‌کند. سهم گاز روسیه از واردات انرژی اروپا به‌شدت کاهش یافته و اتحادیه اروپا برنامه ممنوعیت مرحله‌ای باقی‌مانده واردات گاز روسیه را نیز تصویب کرده است. بنابراین تحول اخیر را باید بیشتر نشانه‌ای از بازشدن یک مسیر محدود برای حضور روسیه در بازار جهانی فرآورده‌های نفتی و کاهش نسبی انسجام محدودیت‌های غرب دانست، نه بازسازی موقعیت پیشین روسیه در بازار انرژی اروپا.
اهمیت ایران برای روسیه دائمی و تضمین‌شده نیست
ایران و روسیه در بسیاری از حوزه‌ها، از مقابله با آثار تحریم تا توسعه مسیرهای مالی و تجاری مستقل از غرب، منافع مشترک دارند؛ اما این اشتراک منافع به معنای یکسان‌بودن اهداف دو کشور نیست.
روسیه در تنظیم روابط خود با چین، هند، کشورهای عربی، ترکیه، اروپا و آمریکا منافع خاص خود را دنبال می‌کند و ایران نیز باید رابطه با مسکو را بر همین اساس تنظیم کند. اهمیت ایران برای روسیه زمانی افزایش می‌یابد که همکاری با تهران برای مسکو یک مزیت اقتصادی و راهبردی مشخص ایجاد کند، نه اینکه صرفاً محصول فشار مشترک غرب باشد.
چگونه جایگاه ایران در راهبرد روسیه در نظم جدید تقویت می‌شود؟
نخست، روابط دو کشور باید بیش از گذشته بر تجارت، سرمایه‌گذاری و پروژه‌های مشترک اقتصادی متکی شود تا با تغییر شرایط سیاسی تضعیف نشود.
دوم، ایران باید کریدور شمال ـ جنوب را از یک ظرفیت بالقوه به یک مسیر واقعی و قابل اتکای تجارت روسیه تبدیل کند. تکمیل زیرساخت‌ها، کاهش زمان حمل و رفع موانع تجاری می‌تواند وابستگی روسیه به این مسیر را افزایش دهد.
سوم، همکاری انرژی باید گسترش یابد، اما به‌گونه‌ای که منافع مستقل ایران در بازار نفت، گاز و همکاری‌های هسته‌ای حفظ شود.
چهارم، توسعه روابط با روسیه نباید به جایگزینی یک وابستگی با وابستگی دیگر منجر شود. گسترش هم‌زمان روابط با چین، هند، آسیای مرکزی و دیگر کشورهای منطقه، قدرت چانه‌زنی ایران در برابر روسیه را نیز افزایش می‌دهد.
در نهایت، ایران باید تحولات روابط روسیه با آمریکا و اروپا را واقع‌بینانه دنبال کند. اختلافات فعلی غرب با روسیه عمیق است، اما سیاست کشورها می‌تواند با تغییر شرایط دگرگون شود. از این رو، پایدارترین راه افزایش جایگاه ایران در راهبرد روسیه، گره‌زدن روابط دو کشور به منافع اقتصادی، ترانزیتی و انرژی متقابل است.
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
