مسیر اقتصاد/ رابین بروکس، پژوهشگر ارشد اندیشکده آمریکایی بروکینگز، در یادداشتی به تاریخ ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ با عنوان «آمریکا چگونه می‌تواند قیمت نفت را کاهش دهد؟» استدلال کرده است که بخش بزرگی از افزایش قیمت نفت به نگرانی فعالان بازار از حملات ایران به کشتی‌های تجاری مربوط می‌شود. او معتقد است با اقدام قاطع‌تر آمریکا برای متوقف‌کردن این حملات، قیمت جهانی نفت به میزان قابل توجهی کاهش خواهد یافت.
بروکس از اقتصاددانان شناخته‌شده حوزه اقتصاد بین‌الملل است. او پیش‌تر اقتصاددان ارشد و مدیرعامل مؤسسه مالی بین‌المللی (IIF)، استراتژیست ارشد بازار ارز در گلدمن ساکس و اقتصاددان صندوق بین‌المللی پول بوده و مدرک دکترای اقتصاد خود را از دانشگاه ییل دریافت کرده است. بنابراین ارزیابی ادعای او درباره بازار نفت اهمیت دارد، به‌ویژه آنکه یادداشت اخیر وی در کنار تحلیل اقتصادی، حاوی توصیه‌ای درباره نحوه مواجهه نظامی آمریکا با ایران است.
بروکس با استناد به داده‌های ردیابی نفتکش‌ها اعلام کرده است که صادرات نفت خام کشورهای حاشیه خلیج فارس در اکتبر به ۹۱ درصد سطح پیش از جنگ بازگشته است. از نظر او، با وجود چنین احیایی، باقی‌ماندن قیمت برنت در محدوده ۱۱۰ دلار نشان می‌دهد بخش بزرگی از قیمت فعلی ناشی از نگرانی بازار است. او این بخش را دست‌کم ۲۰ دلار برآورد می‌کند و معتقد است قیمت نفت می‌تواند به حدود ۹۰ دلار کاهش یابد.
نادیده‌گرفتن کاهش ذخایر و کمبود فرآورده‌ها
نخستین ضعف تحلیل بروکس، تمرکز بر صادرات نفت خام و کم‌توجهی به سایر اجزای بازار جهانی نفت است. بازگشت صادرات نفت خام لزوماً به معنای جبران اختلالات انباشته‌شده در عرضه انرژی نیست. گزارش ۱۴ اکتبر آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد که ذخایر مشاهده‌شده نفت جهان در پایان سپتامبر، ۵۰۹ میلیون بشکه کمتر از سطح پایان فوریه و پیش از آغاز جنگ بوده است. همچنین ذخایر نفتی مستقر در خشکی در پایین‌ترین سطح خود از دست‌کم سال ۲۰۱۶ قرار گرفته‌اند.
این کاهش ذخایر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بخشی از استمرار عرضه نفت در ماه‌های گذشته با مصرف ذخایر موجود امکان‌پذیر شده است. حتی در صورت بازگشت پایدار صادرات به سطح پیش از جنگ، بازسازی ذخایر می‌تواند تقاضای اضافی در بازار ایجاد کند. بروکس در محاسبه قیمت ۹۰ دلاری نفت، اثر مشخصی برای این نیاز در نظر نگرفته است.
وضعیت صادرات فرآورده‌های نفتی نیز با تصویری که از احیای صادرات نفت خام ترسیم می‌شود، تفاوت دارد. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، صادرات فرآورده‌های نفتی منطقه در سپتامبر تنها ۱.۹ میلیون بشکه در روز بوده، درحالی‌که پیش از جنگ به ۴.۷ میلیون بشکه می‌رسید. صادرات گاز مایع نیز از روزانه ۱.۵ میلیون بشکه به ۶۷۰ هزار بشکه کاهش یافته است.
به این ترتیب، صادرات فرآورده‌های نفتی همچنان حدود ۶۰ درصد و صادرات گاز مایع حدود ۵۵ درصد کمتر از سطح پیش از جنگ است. آژانس همچنین پیش‌بینی کرده است که بازار جهانی نفت تا پایان سال ۲۰۲۶ با کسری عرضه مواجه بماند و محدودیت عرضه گازوئیل تا بخش قابل توجهی از سال ۲۰۲۷ ادامه پیدا کند.
در چنین شرایطی، نمی‌توان با استناد به احیای صادرات نفت خام نتیجه گرفت که عوامل بنیادین افزایش قیمت نفت برطرف شده‌اند.
اشکال محاسبه پرمیوم ۲۰ دلاری نفت
دومین ضعف یادداشت بروکس به روش برآورد پرمیوم ریسک مربوط می‌شود. او افزایش شاخص بالتیک برای هزینه حمل نفتکش‌ها را با روند قیمت نفت برنت مقایسه کرده و از هم‌زمانی تغییرات آنها برای توضیح افزایش قیمت استفاده می‌کند.
بدون تردید، افزایش خطر حمل‌ونقل یکی از عوامل مهم التهاب بازار نفت است. بااین‌حال، شاخص بالتیک یک شاخص ترکیبی از نرخ حمل در مسیرهای مختلف دریایی است و افزایش آن به‌تنهایی مشخص نمی‌کند چه مقدار از قیمت هر بشکه برنت ناشی از ریسک ژئوپلیتیکی است.
علاوه بر این، بروکس از تغییرات فاصله میان قیمت فیزیکی نفت برنت و قراردادهای آتی آن نیز برای تأیید استدلال خود استفاده می‌کند. این دو قیمت به یکدیگر مرتبط‌اند، اما تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل، از جمله زمان تحویل، شرایط عرضه فیزیکی و ساختار بازار قراردادها، قرار دارند. بنابراین نمی‌توان تغییر فاصله آنها را بدون بررسی سایر متغیرها مستقیماً به ترس ناشی از حملات دریایی نسبت داد.
بروکس برای رسیدن به قیمت ۹۰ دلار از فرض کشش قیمتی تقاضای نفت برابر ۰.۱۵ استفاده می‌کند و سناریویی را مطرح می‌سازد که در آن عرضه نفت خام منطقه معادل ۶۵ درصد سطح پیش از جنگ در نظر گرفته شده است. این محاسبه می‌تواند مبنای یک سناریوی فرضی باشد، اما اثبات نمی‌کند که دقیقاً ۲۰ دلار از قیمت کنونی نفت ناشی از ترس است.
در واقع، رقم ۲۰ دلار در این یادداشت حاصل جداسازی آماری سهم عوامل مختلف قیمت نفت نیست؛ بلکه به مفروضات انتخاب‌شده درباره سطح عرضه، کشش تقاضا و قیمت مبنا وابسته است. تغییر این مفروضات می‌تواند نتیجه محاسبه را نیز تغییر دهد.
هزینه حمل‌ونقل، فشار واقعی بر بازار نفت
سومین مسئله، ماهیت افزایش هزینه حمل‌ونقل است. بروکس بخش مهمی از این افزایش را به ترس بازار نسبت می‌دهد، درحالی‌که اختلال در حمل‌ونقل نفت، علاوه بر ریسک حملات، هزینه‌های واقعی قابل توجهی ایجاد کرده است.
رویترز در گزارش تحلیلی ۱۹ اکتبر اعلام کرده است که هزینه انتقال نفت خام از نیجریه به سنگاپور به حدود ۳۲ دلار برای هر بشکه رسیده که تقریباً هشت برابر سطح پیش از جنگ است. همچنین هزینه حمل‌ونقل و بیمه که در شرایط عادی حدود ۳ تا ۷ درصد قیمت نفت تحویلی را تشکیل می‌داد، برای برخی پالایشگاه‌ها به حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.
بر اساس همین گزارش، حاشیه سود ناخالص پالایشگاه‌های آسیایی در اکتبر به‌طور میانگین حدود ۴۰ دلار برای هر بشکه بوده، اما پس از کسر متوسط هزینه حمل نزدیک به ۳۳ دلاری، حاشیه سود به کمی بیش از ۷ دلار کاهش یافته است.
این ارقام نشان می‌دهد بازگشت نفت خام به بازار به‌تنهایی نمی‌تواند مشکلات زنجیره تأمین را برطرف کند. کمبود نفتکش، طولانی‌شدن مسیرهای انتقال، انتقال محموله میان کشتی‌ها و هزینه‌های بیمه، محدودیت‌هایی واقعی هستند که بر قیمت نفت تحویلی و توان فعالیت پالایشگاه‌ها اثر می‌گذارند.
از سوی دیگر، افزایش هزینه حمل الزاماً به همان میزان به قیمت شاخص برنت اضافه نمی‌شود؛ بخشی از این فشار ممکن است از طریق تخفیف فروشندگان نفت جذب شود. رویترز گزارش داده است که برخی صادرکنندگان منطقه برای حفظ مشتریان خود تخفیف‌هایی تا ۳۰ دلار در هر بشکه ارائه کرده‌اند. این موضوع نیز نشان می‌دهد انتقال هزینه حمل‌ونقل به قیمت‌های جهانی پیچیده‌تر از رابطه ساده‌ای است که در تحلیل بروکس مطرح می‌شود.
نتیجه‌گیری نظامی بدون ارزیابی سناریوهای مخالف
بروکس در پایان یادداشت خود به دولت آمریکا توصیه می‌کند برای متوقف‌کردن حملات ایران به کشتی‌های تجاری اقدامات قاطع‌تری انجام دهد. او معتقد است چنین اقدامی می‌تواند نگرانی بازار را کاهش دهد و به افت سریع قیمت نفت منجر شود.
اما این نتیجه‌گیری بر یک فرض مهم و اثبات‌نشده استوار است: اینکه تشدید اقدامات نظامی آمریکا، بدون ایجاد اختلالات جدید، به کاهش خطر حمل‌ونقل منجر خواهد شد. در این تحلیل، سناریوی گسترش درگیری، افزایش آسیب به زیرساخت‌های انرژی یا تشدید اختلال در تجارت دریایی و آثار احتمالی آنها بر قیمت نفت بررسی نشده است.
کاهش پایدار خطر حملات دریایی می‌تواند هزینه بیمه و حمل‌ونقل را پایین بیاورد و بخشی از فشار بر بازار نفت را کاهش دهد؛ اما تحقق چنین وضعیتی و آثار قیمتی آن به شرایط امنیتی، روند بازسازی ذخایر، وضعیت پالایشگاه‌ها و بازگشت پایدار تجارت انرژی وابسته است.
در نتیجه، ادعای وجود پرمیوم ریسک در بازار نفت قابل دفاع است، ولی برآورد دست‌کم ۲۰ دلاری بروکس و نتیجه‌گیری او درباره امکان کاهش سریع برنت به ۹۰ دلار، از پشتوانه تحلیلی کافی برخوردار نیست. داده‌های موجود نشان می‌دهد بخشی از افزایش قیمت نفت با اختلالات واقعی و انباشته‌شده در عرضه، ذخایر، فرآورده‌ها و حمل‌ونقل ارتباط دارد؛ عواملی که با کاهش نگرانی معامله‌گران، به‌سرعت برطرف نخواهند شد.
منابع:
یادداشت رابین بروکس، ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶
سوابق حرفه‌ای رابین بروکس، اندیشکده بروکینگز
گزارش بازار نفت اکتبر ۲۰۲۶، آژانس بین‌المللی انرژی
تحلیل ۱۹ اکتبر رویترز درباره هزینه حمل نفت و فشار بر پالایشگاه‌ها
روش محاسبه شاخص حمل نفتکش‌ها، بورس بالتیک
تعریف شاخص قیمت فیزیکی برنت، اس‌اندپی گلوبال
انتهای پیام/ انرژی
