مسیر اقتصاد/ یکی از پرسشهای مطرح درباره راهگذر بینالمللی شمال – جنوب، میزان اراده روسیه برای توسعه این مسیر و جایگاه ایران در برنامههای بلندمدت حملونقلی این کشور است. بررسی اظهارات و اقدامات مقامات عالیرتبه روسیه میتواند تصویری از نحوه نگاه مسکو به این راهگذر و جهتگیری آینده آن ارائه کند. در این میان، مواضع ویتالی ساولیف از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چراکه وی علاوه بر مسئولیت مستقیم در ساختار حملونقل دولت روسیه، مأموریت ویژهای نیز از سوی رئیسجمهور این کشور برای توسعه راهگذر شمال–جنوب دریافت کرده است.
مأموریت ویژه پوتین برای توسعه راهگذر بین المللی شمال – جنوب
ویتالی ساولیف در حال حاضر معاون نخستوزیر فدراسیون روسیه در امور حملونقل است و پیش از آن از نوامبر ۲۰۲۰ تا مه ۲۰۲۴ وزارت حملونقل روسیه را برعهده داشت. ولادیمیر پوتین نیز در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۴ با صدور حکمی، ساولیف را به عنوان نماینده ویژه رئیسجمهور روسیه برای توسعه راهگذر بینالمللی شمال–جنوب منصوب کرد.[۱] ساولیف پیش از ورود به بالاترین سطوح مدیریتی بخش حملونقل، سوابقی در حوزههای بانکی، سرمایهگذاری، صنعت و انرژی داشته و مدیریت شرکت هواپیمایی آئروفلوت روسیه نیز در کارنامه او دیده میشود. ترکیب تجربه مالی و حملونقلی وی از این جهت اهمیت دارد که توسعه یک راهگذر بینالمللی صرفاً به احداث زیرساخت محدود نیست و تأمین مالی، هماهنگی میان دستگاهها و مذاکرات بینالمللی نیز بخش مهمی از آن را تشکیل میدهد.
انتصاب یک معاون نخستوزیر به عنوان نماینده ویژه رئیسجمهور، نشان میدهد دولت روسیه توسعه این مسیر را موضوعی فراتر از مسئولیت روزمره وزارت حملونقل تلقی کرده است.
جنگ نیز برنامه روسیه در ایران را متوقف نکرد
یکی از روشنترین مواضع ساولیف درباره جایگاه ایران در راهبرد حملونقلی روسیه در جریان جنگ ۱۲ روزه مطرح شد. وی تأکید کرد که روسیه برنامههای خود برای توسعه راهگذر شمال – جنوب را مورد تجدیدنظر قرار نداده و فعالیت متخصیین روسی در ایران نیز متوقف نشده است. ساولیف در توضیح این رویکرد، ایران را دارای ظرفیت لجستیکی بلندمدت دانست و تأکید کرد که تحولات منطقهای موجب کنار گذاشتن این ظرفیت از محاسبات روسیه نخواهد شد.[۲]
این موضع نشان میدهد نگاه مسکو به مسیر ایران صرفاً تابعی از شرایط کوتاهمدت امنیتی نیست. در شرایطی که روسیه به دنبال توسعه مسیرهای تجاری مستقل از شبکههای تحت نفوذ غرب و تقویت دسترسی خود به بازارهای جنوبی است، ایران یکی از حلقههای جغرافیایی اصلی راهگذر شمال – جنوب محسوب میشود.
تکمیل راهآهن رشت – آستارا به تنهایی برای فعال شدن راهگذر کافی نیست
با وجود تأکید روسیه بر توسعه زیرساختهای راهگذر، ساولیف فعال شدن آن را صرفاً به احداث خطوط ریلی محدود نمیداند. از دیدگاه وی، تکمیل پروژههایی همچون راهآهن رشت – آستارا باید با تأمین بار، هماهنگی دستگاهها، شکلگیری تعرفههای رقابتی و افزایش جذابیت اقتصادی مسیر برای صاحبان کالا همراه شود. اشاره ساولیف به جابهجایی حدود ۲۱.۵ میلیون تن بار از مسیرهای راهگذر در سال ۲۰۲۵ و ظرفیت بالقوه حدود ۱۰۰ میلیون تن نیز نشاندهنده فاصله قابل توجه میان عملکرد فعلی و هدف بلندمدت روسیه است.
بر این اساس، نگاه روسیه به شمال–جنوب را باید یک پروژه ترکیبی دانست که زیرساخت فیزیکی تنها یکی از اجزای آن است و سیاست تعرفهای، تأمین بار و هماهنگی فرامرزی نیز در موفقیت آن نقش تعیینکننده دارند.
مسئول ویژه راهگذر؛ حلقهای که در ایران وجود ندارد
یکی از نکات قابل توجه در مدل روسیه، به رسمیت شناختن ضرورت وجود یک مسئول در سطح ملی برای پیگیری این پروژه است. راهگذر شمال–جنوب با حوزههای متعددی از جمله راهآهن، بنادر، جاده، گمرک، تجارت خارجی، تأمین مالی و روابط با کشورهای همسایه مرتبط است و حل مسائل آن از ظرفیت یک دستگاه اجرایی منفرد فراتر میرود. روسیه برای رفع این مشکل، یک مقام عالیرتبه با مأموریت مشخص از سوی رئیسجمهور تعیین کرده است تا پیگیری توسعه راهگذر در داخل دولت و در تعامل با کشورهای مسیر متمرکز شود.
در ایران، با وجود تأکید مکرر بر اهمیت راهگذر شمال–جنوب، هنوز شخص یا ساختاری با مسئولیت جامع، اختیار کافی و پاسخگویی مستقیم برای پیشبرد همه ابعاد این پروژه تعیین نشده است. استفاده از الگویی مشابه و تعیین یک مسئول ویژه ملی با اختیارات فرادستگاهی میتواند هماهنگی میان دستگاههای داخلی و مذاکرات با طرفهای خارجی را تسهیل و اجرای برنامههای ایران برای بهرهبرداری از ظرفیت راهگذر شمال – جنوب را تسریع کند.
پانویس:
[۱] حکم اجرایی رئیس جمهور روسیه
انتهای پیام/ حمل و نقل
