مسیر اقتصاد/ تأمین پایدار نهاده‌های خوراک دام و طیور یکی از موضوعات مهم در امنیت غذایی کشور است. وابستگی به واردات بخشی از نهاده‌های خوراک، به‌ویژه منابع پروتئینی، در شرایط تحریم و محدودیت‌های تجاری می‌تواند هزینه و ریسک تأمین این مواد را افزایش دهد. در چنین شرایطی، بررسی روش‌های نوین تولید پروتئین نظیر تبدیل متانول به پروتئین که وابستگی کمتری به زمین کشاورزی، منابع آب و تولید متعارف محصولات کشاورزی دارند، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
تولید پروتئین بدون کشاورزی و دامپروری با تبدیل متانول به پروتئین
برخی باکتری‌ها و مخمرها می‌توانند با مصرف منابع کربنی و مواد مغذی، رشد کنند و زیست‌توده‌ای غنی از پروتئین تولید کنند. این زیست‌توده پس از برداشت، فرآوری و بررسی‌های ایمنی و تغذیه‌ای، می‌تواند به‌عنوان یکی از اجزای خوراک دام، طیور و آبزیان مورد استفاده قرار گیرد. این روش که با عنوان پروتئین تک‌یاخته‌ای شناخته می‌شود، از توان میکروارگانیسم‌ها برای تبدیل مواد اولیه به زیست‌توده پروتئینی استفاده می‌کند.
پروتئین تک‌یاخته‌ای (Single-Cell Protein; SCP) یا پروتئین میکروبی یا زیستی، به زیست‌توده خشک میکروارگانیسم‌هایی مانند باکتری‌ها، مخمرها، قارچ‌ها و ریزجلبک‌ها گفته می‌شود که معمولاً در شرایط کنترل‌شده تولید می‌شود. این محصول، بسته به ویژگی‌های تغذیه‌ای و ایمنی خود، می‌تواند در خوراک دام و آبزیان و در برخی موارد در غذای انسان کاربرد داشته باشد. این میکروارگانیسم‌ها قادرند از منابع کربنی متنوعی، از جمله متان، متانول و دی‌اکسیدکربن، برای رشد و تولید زیست‌توده غنی از پروتئین استفاده کنند.
متانول؛ منبع کربنی برای تولید پروتئین
متانول به‌عنوان منبع کربن در تولید پروتئین تک‌یاخته‌ای مورد توجه قرار گرفته است؛ زیرا برخی میکروارگانیسم‌ها قادرند از آن برای رشد و تولید زیست‌توده غنی از پروتئین استفاده کنند. متانول در دمای محیط مایع است و در مقایسه با متان گازی، ذخیره‌سازی، انتقال و تأمین آن در فرایند تخمیر می‌تواند ساده‌تر باشد.
یکی از مزیت‌های متانول، ترکیب شیمیایی مشخص و نسبتاً یکنواخت آن است. برخلاف ضایعات کشاورزی و پساب صنایع غذایی که ترکیب آن‌ها ممکن است متغیر باشد، متانول ماده‌ای با ساختار شیمیایی معین است. این ویژگی امکان تنظیم دقیق‌تر مقدار ورودی به مخزن تخمیر، کنترل میزان مصرف آن توسط میکروارگانیسم‌ها و اندازه‌گیری متانول مصرف‌نشده را فراهم می‌کند. در نتیجه، کنترل شرایط تولید و دستیابی به محصولی با کیفیت یکنواخت‌تر آسان‌تر خواهد بود.
ایران و ظرفیت تولید متانول؛ از صادرات تا ارزش افزوده داخلی
ایران با برخورداری از ذخایر گسترده گاز طبیعی و صنایع پتروشیمی، از ظرفیت قابل‌توجهی برای تولید متانول برخوردار است و به یکی از تولیدکنندگان مهم این محصول در جهان تبدیل شده است. گزارش OPIS (Oil Price Information Service) در سال ۲۰۲۶، ایران را پس از چین، دومین تولیدکننده بزرگ متانول جهان از نظر ظرفیت اسمی معرفی می‌کند. این ظرفیت اسمی، بر اساس گزارش‌های منتشرشده در سال ۲۰۲۵، حدود ۱۷٫۴ میلیون تن در سال برآورد شده است.
با این حال، صادرات این محصول طی سال‌های گذشته به‌دلیل تحریم‌های بین‌المللی با دشواری‌هایی روبه‌رو بوده است. در سال ۲۰۲۶، جنگ و اختلال در تردد دریایی از تنگه هرمز نیز بر این محدودیت‌ها افزوده و با ایجاد اختلال در فعالیت برخی واحدهای تولیدی و جابه‌جایی محموله‌ها، روند صادرات متانول منطقه را با چالش بیشتری مواجه کرده است. در چنین شرایطی، بررسی امکان استفاده از متانول در تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر، از جمله پروتئین زیستی مورد استفاده در خوراک دام و طیور، می‌تواند یکی از گزینه‌های توسعه کاربردهای داخلی این محصول پتروشیمیایی باشد.
پروتئین زیستی در جیره غذایی؛ از پژوهش تا کاربرد
ظرفیت این رویکرد را می‌توان در نتایج پژوهش‌های مختلف مشاهده کرد. پروتئین باکتریایی حاصل از متان توانسته است در جیره جوجه‌های گوشتی به‌عنوان جایگزینی برای بخشی از کنجاله سویا مطرح شود. در آبزی‌پروری نیز، استفاده از این پروتئین برای جایگزینی پودر ماهی در خوراک میگوی سفید غربی، تا سطح ۵۰ درصد بدون افت قابل‌توجه رشد امکان‌پذیر بوده است.
استفاده از متانول برای تولید پروتئین باکتریایی مورد استفاده در خوراک سالمون اطلس نیز نتایج امیدوارکننده‌ای از نظر قابلیت هضم به همراه داشته است؛ هرچند تعیین میزان مناسب مصرف برای حفظ رشد ماهی همچنان اهمیت دارد. از سوی دیگر، تولید پروتئین با استفاده از دی‌اکسیدکربن و هیدروژن نشان می‌دهد که منابع کربنی دیگری نیز می‌توانند در این مسیر مورد استفاده قرار گیرند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهند که پروتئین زیستی می‌تواند در برخی جیره‌ها نقش جایگزین یا مکمل منابع پروتئینی رایج مانند کنجاله سویا و پودر ماهی را داشته باشد؛ اما نتیجه هر مطالعه به نوع میکروارگانیسم، ترکیب محصول، گونه جانوری و میزان جایگزینی بستگی دارد.
از امکان تولید تا تولید اقتصادی
تولید پروتئین زیستی زمانی به موفقیت صنعتی می‌رسد که محصول از کیفیت تغذیه‌ای و ایمنی مناسب برخوردار باشد و با هزینه‌ای رقابتی تولید شود. تجربه روش‌هایی مانند استفاده از دی‌اکسیدکربن و هیدروژن نیز نشان می‌دهد که امکان‌پذیری فنی به‌تنهایی کافی نیست و توجیه اقتصادی نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه این فناوری‌ها دارد.
فرصتی برای امنیت غذایی
تولید پروتئین زیستی از متانول می‌تواند پیوندی میان ظرفیت صنایع پتروشیمی و نیازهای راهبردی بخش کشاورزی و دامپروری ایجاد کند. برای کشوری مانند ایران که از یک سو ظرفیت قابل‌توجهی در تولید متانول دارد و در صادرات با مشکلات زیادی روبه‌رو است و از سوی دیگر برای تأمین بخشی از نهاده‌های پروتئینی خوراک دام و طیور به واردات وابسته است، بررسی این مسیر می‌تواند ارزش راهبردی داشته باشد.
با این حال، تبدیل این ظرفیت بالقوه به یک صنعت رقابت‌پذیر به توسعه فناوری، سرمایه‌گذاری، تأمین زیرساخت، تضمین کیفیت و ایمنی محصول و دستیابی به هزینه تولید قابل‌قبول نیاز دارد. اگر این شروط فراهم شود، پروتئین زیستی می‌تواند به تنوع‌بخشی منابع تأمین خوراک، کاهش آسیب‌پذیری در برابر اختلالات تجاری و تقویت تاب‌آوری زنجیره غذایی کشور کمک کند.
انتهای پیام/ کشاورزی
