مسیر اقتصاد/ جنگ اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ و متعاقب آن اعمال بیسابقهترین تحریمهای مالی از سوی ایالات متحده و اتحادیه اروپا، اقتصاد روسیه را در یک شوک ساختاری بینظیر قرار داد. هدف اصلی این تحریمها، قطع کامل دسترسی مسکو به نظام مالی جهانی، مسدودسازی بالغ بر ۳۰۰ میلیارد دلار از ذخایر بانک مرکزی در خارج از کشور و اخراج بانکهای دولتی و خصوصی این کشور از سامانه پیامرسان سوئیفت بود.
دلارزدایی در عمل؛ چگونه سوآپ ارزی و سیستم «CIPS» اقتصاد روسیه را نجات داد؟
در این فضای پرالتهاب، روسیه به جای انفعال، با بهرهگیری از همگرایی استراتژیک با پکن، زیستبوم جدیدی خلق کرد که اساس آن بر «دلارزدایی» و استفاده از شبکههای پرداخت جایگزین استوار است.
یکی از مهمترین پایههای این مقاومت مالی، استفاده از قراردادهای «سوآپ ارزی» میان بانکهای مرکزی دو کشور است که به روسیه و چین اجازه میدهد بدون نیاز به دلار یا یورو، نقدینگی لازم برای تجارت را با خلق پول ملی خود تأمین کنند. قرارداد اولیه ۱۵۰ میلیارد یوآنی که در سال ۲۰۱۴ منعقد و بعداً تمدید شد، بستر مناسبی برای این تحول فراهم کرد.
با آغاز تحریمهای گسترده، تقاضا برای یوان به شدت افزایش یافت؛ به طوری که سهم یوان در معاملات بورس مسکو از تنها ۳ درصد در سال ۲۰۲۲، به رقم شگفتانگیز ۹۹.۸ درصد پس از تحریمهای تابستان ۲۰۲۴ رسید.
بحران نقدینگی یوآنی و راهکار سوآپ شبانه
با وجود این موفقیت ظاهری، روسیه به زودی با بحران نقدینگی یوان در بازارهای داخلی خود مواجه شد. از یک سو تمایل شرکتها به دریافت وامهای یوآنی افزایش یافته بود و از سوی دیگر، به دلیل تحریم شدن «مرکز تسویه ملی روسیه» (NCC) توسط آمریکا، بانکهای چینی ارائه خدمات پرداخت به این مرکز را متوقف کردند. برای مهار این بحران، بانک مرکزی روسیه یک ابزار سیاستی جدید شامل سوآپ ارزی خرید و فروش یوان/روبل با سررسید شبانه را راهاندازی کرد و سقف روزانه آن را تا ۳۰ میلیارد یوان نیز افزایش داد تا نوسانات شدید نرخ ارز را کنترل کند.
برای تکمیل پازل دلارزدایی، ارزهای ملی نیازمند یک سیستم تسویه و پیامرسان ایمن و تحریمناپذیر بودند؛ در اینجا، سیستم پرداخت بینبانکی فرامرزی چین (CIPS) نقش یک شریان حیاتی را ایفا کرد. این سیستم که از سال ۲۰۱۵ در دو فاز توسعه یافته است، نیاز به بانکهای تسویه یوانی و پیامرسان سوئیفت را کاهش داده و یک بستر یکپارچه برای پردازش فرامرزی ایجاد کرده است. با پیوستن بانکهای منطقهای روسیه به این سیستم، زیرساخت ارتباطی پایداری خارج از نظارت خزانهداری آمریکا شکل گرفت.
معماری پنهان؛ استقرار دروازهبانان چینی در مسکو
بررسی دادههای فنی نشان میدهد که چین با رویکردی هوشمندانه و برای در امان ماندن از تحریمهای ثانویه، شعبههای بانکهای دولتی خود (مانند ICBC، Bank of China و China Construction Bank) را در مسکو تأسیس کرده و آنها را به عنوان «مشارکتکنندگان مستقیم» در CIPS قرار داده است. در واقع هیچ بانک بومی روسیه حساب مستقیمی در پکن ندارد و این بانکهای چینی مستقر در خاک روسیه به عنوان «دروازهبان» عمل میکنند.
در مقابل، بانکهای بزرگ و تحریمشده روسی نظیر VTB و گازپرومبانک به عنوان «مشارکتکننده غیرمستقیم»، پیامهای خود را در فرمت استاندارد SPFS تولید کرده و به این دروازهبانان چینی ارسال میکنند. این معماری پیچیده باعث میشود که تراکنشهای مسکو از دید ناظران غربی کاملاً پنهان بماند. البته این مزیت، وابستگی نامتقارن و شدیدی را برای مسکو ایجاد کرده است؛ چراکه نقدینگی یوان در روسیه و تداوم جریان پرداختها، اکنون کاملاً در گرو تصمیمات بانک مرکزی چین برای حفظ این سه شعبه کلیدی در خاک روسیه است.
منبع: گزارش کارشناسی اندیشکده اقتصاد مقاومتی با عنوان «واکاوی روابط مالی روسیه و چین بعد از تحریمها»
انتهای پیام/ پول و بانک



