به گزارش مسیر اقتصاد برزیل به عنوان بزرگترین اقتصاد آمریکای جنوبی و یکی از قدرت‌های نوظهور در قالب گروه بریکس و G20، جایگاه ویژه‌ای در دیپلماسی اقتصادی کشورهای در حال توسعه دارد. با این حال، روابط تجاری ایران و برزیل در سال‌های اخیر با وجود حجم قابل توجه، از یک عدم تقارن ساختاری و وابستگی شدید به واسطه‌های پرهزینه رنج می‌برد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که طراحی یک معماری جدید در بازرگانی و تسویه مالی، می‌تواند به رفع اتلاف منابع ارزی و پایداری تجارت دو کشور کمک کند.
چشم‌انداز اقتصاد منبع‌محور برزیل
اقتصاد برزیل ترکیبی از ظرفیت‌های عظیم کشاورزی، معدنی و انرژی است. این کشور یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان اقلام اساسی مانند سویا، ذرت، شکر و گوشت در جهان به شمار می‌رود. با این وجود، زنجیره ارزش کشاورزی در برزیل ساختاری چندلایه دارد؛ به طوری که اگرچه تولید در دست کشاورزان و تعاونی‌های محلی است، اما گلوگاه‌های ذخیره‌سازی، لجستیک و صادرات عمدتاً در انحصار شرکت‌های بزرگ چندملیتی غربی مانند کارگیل (Cargill) و بونگه (Bunge) قرار دارد.
یکی از پاشنه‌های آشیل اقتصاد برزیل، اتکای ۶۱ درصدی سیستم حمل‌ونقل کالا به جاده‌ها و ضعف در زیرساخت‌های ریلی چندپارچه است که هزینه‌های لجستیک را در این کشور به شدت افزایش داده است.
عدم تقارن تجاری و چالش خرید غیرمستقیم
تجارت دوجانبه ایران و برزیل از اوایل دهه ۲۰۰۰ با مازاد تراز تجاری شدید به نفع برزیل همراه بوده است. پیش از تحریم‌ها، سبد صادراتی ایران شامل نفت، مشتقات نفتی و فرش بود، اما در سال‌های اخیر بالغ بر ۹۹ درصد از صادرات ایران به این کشور به «کود اوره» محدود شده است.
مسئله اصلی در این رابطه، غلبه الگوی «تجارت غیرمستقیم» است. به دلیل محدودیت‌های بانکی، بخش مهمی از واردات غلات و نهاده‌های دامی توسط ایران، نه از مبدأ برزیل، بلکه از طریق واسطه‌های منطقه‌ای در کشورهایی نظیر امارات، سوئیس و ترکیه خریداری می‌شود. این رویه سبب شده تا مسیر فیزیکی انتقال کالا از مسیر تسویه مالی جدا شود؛ اتفاقی که شفافیت را کاهش داده و با ایجاد هزینه‌های معاملاتی مضاعف، به اتلاف منابع ارزی دامن زده است.
راهبرد ایجابی: تهاتر کود با غلات و حذف واسطه‌ها
برای خروج از این بن‌بست پرهزینه، استراتژی حرکت به سمت «خرید مستقیم» و «اصلاح نحوه تسویه» ضروری است. صادرات اوره به برزیل و واردات غلات از این کشور هم‌اکنون در جریان است، اما در قالب دو مسیر کاملاً مجزا انجام می‌شود.
مدل پیشنهادی، متصل کردن این دو جریان تجاری به یکدیگر است؛ به گونه‌ای که صادرات کود اوره به منشأ اعتبار برای واردات اقلام اساسی تبدیل شود. در این راستا می‌توان از ظرفیت تردد رفت و برگشتی کشتی‌های شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران بهره برد که پس از تخلیه کود در برزیل، محموله غلات را بارگیری کنند تا هزینه‌های حمل به شدت کاهش یابد.
علاوه بر این، در بُعد تسویه مالی دو گام اجرایی کلیدی قابل پیگیری است:
- استفاده از منابع یوآنی: با توجه به قرارداد سوآپ ارزی ۱۹۰ میلیارد یوآنی میان بانک‌های مرکزی چین و برزیل، ایران می‌تواند از منابع یوآنی خود برای تأمین مالی خریدهای مستقیم از شرکت‌های برزیلی استفاده کند و از کانال‌های پرریسک درهمی و یورویی فاصله بگیرد.
- تهاتر خصوصی بدون انتقال پول: قانون جدید ارزی برزیل (قانون ۱۴.۲۸۶ مصوب ۲۰۲۱) در ماده ۱۲ خود، امکان تسویه و تهاتر خصوصی مطالبات میان افراد مقیم و غیرمقیم را به رسمیت شناخته است. این ظرفیت حقوقی بی‌نظیر، به کارگزاران ایرانی اجازه می‌دهد تا ارزش صادرات اوره را مستقیماً با ارزش واردات ذرت و سویا، بدون نیاز به انتقال کلاسیک و بین‌المللی پول تسویه کنند.
در افق بلندمدت نیز، خرید سهام شرکت‌های میان‌رده در زنجیره تأمین غذای برزیل توسط بخش خصوصی ایران و پیگیری سیاست «کشت فراسرزمینی» در طرح احیای ۴۰ میلیون هکتاری اراضی این کشور، از مهم‌ترین فرصت‌های تضمین امنیت غذایی ایران ارزیابی می‌شود.
منبع: خان‌زاده، مینو؛ فامیل‌محمدی، مهدی (۱۴۰۵). «مجموعه مطالعات دیپلماسی اقتصادی (۷): شناخت اقتصاد برزیل و فرصت‌های تعامل اقتصادی». دفتر مطالعات اقتصادی، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شماره مسلسل: ۲۲۰۱۰، تاریخ انتشار: آبان ۱۴۰۵
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
