به گزارش مسیر اقتصاد فروریختن نرخ باروری کل جهان به زیر سطح جایگزینی، شکاف‌های طبقاتی و ژئوپلیتیک جدیدی پدید آورده است؛ جایی که «فرزندآوری» از یک ضرورت معیشتی به یک «کالای لوکس» در دسترس اغنیا تبدیل شده و جوامع فقیرتر با سرعت بیشتری به سمت انقراض جمعیتی حرکت می‌کنند.
عبور از خط قرمز انقراض و فروپاشی یک افسانه جمعیتی
بحران باروری در جهان بسیار شدیدتر از برآوردهای خوش‌بینانه نهادهای بین‌المللی است. سال گذشته، سطح باروری کل بشریت برای نخستین‌بار در تاریخ، نه به دلیل جنگ‌ها یا بیماری‌های همه‌گیر نظیر طاعون، بلکه صرفاً به عنوان تابعی از انتخاب‌های سبک زندگی، به پایین‌تر از «نرخ جایگزینی» (۲.۲ فرزند) سقوط کرد. در حالی که نسخه‌های متوسط چشم‌انداز جمعیت سازمان ملل همچنان پیش‌بینی می‌کنند جمعیت جهان تا سال ۲۰۸۴ به رشد خود ادامه دهد، داده‌های آماری ملی نشان می‌دهد که بشریت در مسیر یک سقوط جهانی باروری قرار گرفته و نقطه اوج جمعیتی بسیار زودتر و حوالی سال ۲۰۵۵ رقم خواهد خورد و پس از آن، جهان وارد فاز انقباض جمعیتی می‌شود.
فراتر از اصل کاهش جمعیت، آنچه در این میان شگفت‌انگیز است، دگرگونی و وارونگی فرضیات بنیادین علم جمعیت‌شناسی است. برای دهه‌ها تصور می‌شد که با افزایش سطح درآمد و تحصیلات، نرخ باروری کاهش می‌یابد؛ اما امروز در اقتصادهای پیشرفته، دقیقاً عکس این موضوع صادق است. بر اساس داده‌های سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، اکنون کشورهای ثروتمندتر نرخ زادآوری بالاتری نسبت به کشورهای فقیرتر دارند. به‌عنوان نمونه، نرخ باروری در مکزیک با درآمد سرانه‌ای معادل ۲۸ درصد آمریکا، به ۱.۲ فرزند سقوط کرده است، در حالی که این رقم برای زنان بومی در ایالات متحده ۱.۵۸ فرزند است. این پویایی در داخل کشورها نیز برقرار است و اکنون خانوارهای ثروتمندتر و تحصیل‌کرده‌تر، فرزندان بیشتری نسبت به خانوارهای فقیرتر دارند.
تقابل نهادهای مدرنیته با خانواده و ظهور «فرزندان لوکس»
ریشه این دگرگونی را نمی‌توان صرفاً در عواملی چون گسترش تلفن‌های هوشمند یا اشتغال زنان خلاصه کرد؛ بلکه تقابل ساختاری نهادهای مدرنیته با ماهیت خانواده، متهم ردیف اول است. جوامع مدرن، زندگی را حول نهادهای رسمی، تخصص‌گرایی شدید و آموزش‌های طولانی‌مدت سازماندهی کرده‌اند. در این ساختار، تربیت یک فرزند نیازمند دهه‌ها سرمایه‌گذاری سنگین برای تجهیز او به دانش و مدارک رسمی است. هم‌زمان، برنامه‌های فشرده شغلی و پربازده‌ترین سال‌های کاری افراد (۳۰ تا ۴۵ سالگی) دقیقاً با ساعت بیولوژیک باروری آن‌ها در تضاد قرار گرفته است.
در اقتصادهای سنتی، کودکان عوامل تولید محسوب می‌شدند و بازوی کار خانواده بودند، اما سازمان اقتصادی مدرن، کودکان را به مصرف‌کنندگانی پرهزینه تبدیل کرده است. در این چارچوب جدید، فرزندآوری به یک «کالای لوکس» بدل شده که افراد مرفه بهتر از افراد فقیر از پس هزینه‌های آن برمی‌آیند. همان‌طور که خانواده‌های ثروتمندتر می‌توانند خودروهای گران‌تری بخرند، می‌توانند هزینه پرستار، خدمات رفاهی برون‌سپاری‌شده، مسکن مناسب و آموزش‌های خصوصی را نیز بپردازند تا استرس‌های مدرنیته را خنثی کنند. در مقابل، طبقات پایین‌تر جامعه که از تأمین این هزینه‌های نجومی ناتوان‌اند، عملاً از فرزندآوری انصراف می‌دهند و بی‌فرزندی را انتخاب می‌کنند.
تغییر موازنه ژئوپلیتیک و سقوط اقتصادهای درحال‌توسعه به تله پیری
این سقوط جهانی باروری، پیامدهای ژئوپلیتیک درجه اولی برای آینده قدرت در جهان به همراه دارد. در سال ۱۹۷۲، زادآوری در چین هشت برابر ایالات متحده بود، اما امروز نرخ باروری کل چین به عدد فاجعه‌بار ۰.۹۳ سقوط کرده است. اگر این روند ادامه یابد، ایالات متحده با تکیه بر نرخ باروری بالاتر خود، در مقطعی از دهه ۲۰۸۰ از نظر تعداد تولد سالانه و تا سال ۲۱۲۰ از نظر کل جمعیت، از چین پیشی خواهد گرفت. این پویایی جمعیتی، چشم‌انداز نوآوری و استقلال اقتصادی آمریکا را در برابر رقبای خود به شدت تقویت خواهد کرد، چراکه جوامع جوان‌تر، نوآورترند و وابستگی کمتری به حمایت‌های دولتی دارند.
در نقطه مقابل، سقوط جهانی باروری برای اقتصادهای درحال‌توسعه به معنای افتادن در تله «پیری پیش از توسعه» است. اگر کشوری مانند ژاپن توانست با اتکا به دولت توانمند و انباشت سرمایه با بحران پیری مقابله کند، به این دلیل بود که «قبل از پیر شدن، ثروتمند شده بود». اما کشورهایی نظیر مکزیک، تایلند یا تونس در حالی با سرعت به سمت سالمندی و کاهش موالید می‌روند که از مزایای ثروت ملی و زیرساخت‌های رفاهی محروم‌اند. حتی در کشورهای جنوب صحرای آفریقا که امید می‌رفت جبران‌کننده کمبود جمعیت جهان باشند، نرخ باروری با سرعتی غیرمنتظره در حال فروپاشی است.
خطر «آلمان‌شرقی‌شدن» جهان و تعمیق شکاف دارا و ندار
پیامد ناگزیر این روند، پدیدار شدن سندرومی است که می‌توان آن را «آلمان‌شرقی‌شدن» نامید. پس از اتحاد مجدد آلمان، جوانان آلمان شرقی به سمت غرب مهاجرت کردند و شهرهای شرقی به مناطقی خالی از سکنه، پیر و فقیر تبدیل شدند که رأی‌دهندگان آن از سر ناامیدی به احزاب افراطی روی آوردند. امروز، بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه و طبقات فقیرتر در سراسر جهان در شرف تبدیل شدن به آلمان شرقی هستند؛ مناطقی که قدرت زایش و آینده جمعیتی خود را از دست می‌دهند و در فقر نسبی غوطه‌ور می‌شوند، با این تفاوت تلخ که در مقیاس جهانی، هیچ «آلمان غربی» ثروتمندی وجود ندارد که صورت‌حساب‌های آن‌ها را بپردازد.
به‌جای آنکه سقوط جهانی باروری عامل اتحاد بشریت باشد، این پدیده در حال تقسیم و پاره‌پاره کردن جهان است. خانواده‌ها و کشورهای ثروتمندتر، وزن بیشتری در جمعیت آینده زمین پیدا خواهند کرد و جوامع فقیرتر، روزبه‌روز منقبض‌تر و ضعیف‌تر می‌شوند. این شکاف عمیق میان دارا و ندار، به تنش‌های سیاسی و اجتماعی گسترده‌ای در دهه‌های آینده دامن خواهد زد، زیرا گروه‌هایی که توانایی مالی تأمین کالای لوکسی به نام «فرزند» را ندارند، عملاً آینده را به مرفهین واگذار می‌کنند.
بازگشت به اقتصاد سیاسی؛ راهکار فرار از تله تجمل‌گرایی کودکان
دولت‌ها تاکنون در مقابله با این بحران ناکام بوده‌اند، زیرا سیاست‌گذاری‌ها عموماً بر توصیه‌های اخلاقی یا مشوق‌های حاشیه‌ای استوار بوده است. اما واقعیت اقتصاد سیاسی نشان می‌دهد که تمایل به فرزندآوری از بین نرفته است؛ بلکه شرایط مادی تحقق آن نابود شده است. خروج از این بحران، نیازمند دگرگونی در شرایط مادی تولید و بازتولید اجتماعی است. دولت‌ها نمی‌توانند صرفاً از مردم بخواهند که بچه‌دار شوند، بلکه باید محیط اقتصادی را از نو مهندسی کنند.
این تغییر نیازمند سیاست‌های ساختاری است: خروج سیستم‌های آموزشی از حالت رقابتی و فرساینده، کنترل قیمت مسکن و خروج آن از چرخه سوداگری، و ارائه خدمات ارزان‌قیمت و در دسترس برای مراقبت از کودکان. اگرچه ممکن است این اصلاحات مادی در کوتاه‌مدت تنها تأثیرات حاشیه‌ای بر نرخ باروری بگذارند، اما در بلندمدت، تفاوت‌های دهم‌درصدی در نرخ باروری، عملکردی شبیه به سود مرکب دارند و می‌توانند مسیر انقراض یک ملت را تغییر دهند. بدون بازگرداندن آزادی مادی به خانواده‌ها، فرزندآوری در انحصار ثروتمندان باقی خواهد ماند و سقوط باروری، ماشین نابرابری در جهان را با قدرت بیشتری به حرکت درخواهد آورد.
منبع: فارن افرز
انتهای پیام/ اقتصاد بین الملل
