مسیر اقتصاد/ تأکید اخیر رهبر معظم انقلاب بر حرکت به سمت خودکفایی برق منازل، بار دیگر موضوع استفاده از ظرفیت پشت‌بام ساختمان‌های مسکونی برای تولید برق خورشیدی را به یکی از محورهای سیاست‌گذاری انرژی کشور تبدیل کرده است. عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، دهم آبان ۱۴۰۵ از دریافت نامه‌ای خبر داد که به گفته وی، در آن بر تأمین برق موردنیاز خانه‌ها در محل و حتی امکان واگذاری برق مازاد به همسایگان تأکید شده است[۱]. همزمان، وزارت نیرو و سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا)، برنامه‌های تازه‌ای برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی خانگی و مشارکت سرمایه‌گذاران اعلام کرده‌اند. اما پرسش اساسی آن است که آیا انتقال بخشی از تولید برق به پشت‌بام خانه‌ها می‌تواند به کاهش ناترازی برق کشور کمک کند و چه الزاماتی برای تحقق این هدف وجود دارد؟
رشد مصرف برق و ایجاد پدیده ناترازی
ناترازی برق در ایران طی سال‌های اخیر از یک مشکل فصلی به یکی از چالش‌های ساختاری اقتصاد انرژی تبدیل شده است. رشد مصرف، محدودیت سرمایه‌گذاری در توسعه نیروگاه‌ها و محدودیت تأمین سوخت نیروگاه‌های حرارتی، مجموعه‌ای از عوامل مؤثر بر این وضعیت هستند. پیامدهای این ناترازی نیز تنها به خاموشی منازل محدود نمی‌شود و بخش‌های صنعت، کشاورزی و خدمات را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
محمد اله‌داد، مدیرعامل توانیر، در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که اوج ناترازی برق در تابستان این سال به حدود ۱۰ هزار مگاوات رسیده است؛ رقمی که به گفته وی، نسبت به حدود ۲۰ هزار مگاوات سال قبل کاهش یافته است[۲]. با وجود این بهبود اعلام‌شده، استمرار کسری توان در ساعات اوج مصرف نشان می‌دهد که مسئله تأمین پایدار برق همچنان نیازمند راهکارهای ساختاری است.
بخش خانگی در این میان جایگاه مهمی دارد. مطابق آمار تفصیلی صنعت برق ایران ویژه مدیریت راهبردی در سال ۱۴۰۴، میزان فروش برق به مشترکان خانگی حدود ۱۱۰.۷ میلیارد کیلووات‌ساعت بوده که نزدیک به ۳۲ درصد فروش داخلی برق کشور را تشکیل می‌دهد. این سهم نشان می‌دهد که تغییر در شیوه تأمین و مصرف برق خانوارها می‌تواند در مقیاس ملی اهمیت داشته باشد.
از این منظر، توسعه خورشیدی مسکونی می‌تواند بخشی از راهکار باشد؛ زیرا تولید برق را به محل مصرف نزدیک می‌کند و در ساعات تابش، امکان کاهش برداشت انرژی از شبکه را فراهم می‌آورد. بااین‌حال، چنین اقدامی جایگزین اصلاح الگوی مصرف، افزایش بهره‌وری تجهیزات، توسعه ظرفیت نیروگاهی و نوسازی شبکه برق نخواهد بود.
از نیروگاه‌های متمرکز تا تولید برق روی پشت‌بام‌ها
ساختار متعارف صنعت برق ایران عمدتاً بر تولید متمرکز در نیروگاه‌های بزرگ و انتقال انرژی از طریق شبکه‌های گسترده استوار است. در مقابل، توسعه نیروگاه‌های خورشیدی پشت‌بامی این امکان را ایجاد می‌کند که مصرف‌کننده، همزمان در نقش تولیدکننده برق نیز مشارکت داشته باشد.
این رویکرد چند مزیت بالقوه دارد. نخست آنکه استفاده از بام ساختمان‌ها نیاز به تخصیص زمین مستقل را کاهش می‌دهد. دوم، تولید برق در نزدیکی محل مصرف می‌تواند در شرایط مناسب، بخشی از تلفات و بارگذاری شبکه را کاهش دهد. سوم، امکان مشارکت سرمایه‌های خرد خانوارها و سرمایه‌گذاران خصوصی در توسعه ظرفیت تولید فراهم می‌شود.
این جهت‌گیری پیش از اظهارات اخیر وزیر نیرو نیز در اسناد قانونی کشور پیش‌بینی شده بود. جزء یک بند «الف» ماده ۴۶ قانون برنامه هفتم پیشرفت، دستگاه‌های اجرایی مرتبط را به اتخاذ تمهیدات لازم برای توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر و خودتأمین، از جمله در بخش خانگی، مکلف کرده است.
همچنین ماده ۱۴ آیین‌نامه رفع موانع احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر، مصوب اردیبهشت ۱۴۰۵ هیئت وزیران، اختصاص حداقل پنج‌هزار مگاوات ظرفیت به سامانه‌های خورشیدی پشت‌بامی، انشعابی و تجمعی مجهز به ذخیره‌ساز را پیش‌بینی کرده است. در این مصوبه، واحدها و مجتمع‌های مسکونی و مراکز اسکان اضطراری مورد توجه ویژه قرار گرفته‌اند. اهمیت این حکم در آن است که توسعه خورشیدی خانگی را صرفاً به تولید و فروش برق محدود نمی‌کند و قابلیت مصرف در محل و ذخیره‌سازی انرژی را نیز در نظر می‌گیرد.
با وجود این، یک تفاوت فنی اساسی نباید نادیده گرفته شود؛ تولید برق خورشیدی به معنای خودکفایی کامل ساختمان نیست. یک سامانه خورشیدی متعارف متصل به شبکه، حتی اگر در طول سال برق بیشتری از مصرف ساختمان تولید کند، ممکن است در ساعات شب همچنان به شبکه وابسته باشد. افزون بر این، اینورترهای معمول متصل به شبکه به دلایل ایمنی هنگام قطع برق شبکه از مدار خارج می‌شوند.
بنابراین، اگر هدف اصلی تأمین برق خانه‌ها در شرایط خاموشی باشد، استفاده از ذخیره‌ساز، اینورتر مناسب و تجهیزات حفاظت و جداسازی ضروری خواهد بود. این موضوع هزینه سرمایه‌گذاری را افزایش می‌دهد و طراحی سامانه را پیچیده‌تر می‌کند. به همین دلیل، باید میان دو هدف افزایش تولید انرژی خورشیدی و تأمین برق پایدار خانوارها تفکیک قائل شد. هر دو هدف اهمیت دارند، اما راهکار فنی و اقتصادی تحقق آنها یکسان نیست.
از هدف‌گذاری تا اجرا؛ مسئله سرمایه‌گذاری و زیرساخت
تبدیل پشت‌بام خانه‌ها به محل تولید برق، در مقیاس گسترده با موانعی روبه‌روست که صرف تصویب مقررات یا اعلام برنامه نمی‌تواند آنها را برطرف کند.
نخستین مسئله، تأمین مالی است. احداث سامانه خورشیدی نیازمند سرمایه اولیه قابل‌توجهی است و افزودن باتری و اینورتر هیبریدی، هزینه را افزایش می‌دهد. در شرایطی که برق خانگی برای بسیاری از مشترکان با تعرفه‌های نازل عرضه می‌شود، صرفه‌جویی در قبض برق نیز لزوماً انگیزه مالی کافی برای سرمایه‌گذاری ایجاد نمی‌کند.
در همین زمینه، رئیس ساتبا در آبان ۱۴۰۵ از پیشنهاد بسته جدیدی با عنوان «بام نیرو» خبر داد که طبق آن، ۱۰ درصد سرمایه اولیه توسط متقاضی، ۵۰ درصد از منابع صندوق توسعه ملی و ۴۰ درصد توسط سرمایه‌گذار تأمین می‌شود[۳]. این طرح می‌تواند مانع تأمین سرمایه اولیه خانوارها را کاهش دهد؛ اما در زمان اعلام، هماهنگی‌های تأمین منابع و مراحل قانونی آن همچنان در جریان بوده است. پرسش مهم‌تر آن است که منابع صندوق و سرمایه‌گذار چگونه بازپرداخت خواهند شد. اگر درآمد حاصل از تولید و فروش برق برای پوشش اقساط و بازده سرمایه کافی نباشد، کاهش آورده اولیه خانوار به‌تنهایی مشکل اقتصادی پروژه را حل نخواهد کرد.
مسئله دوم، تفاوت ظرفیت ساختمان‌هاست. مساحت بام یک خانه ویلایی با مجتمع مسکونی چندطبقه یکسان نیست و در بسیاری از ساختمان‌های پرتراکم، سطح قابل نصب پنل برای تأمین بخش بزرگی از مصرف تمام واحدها کفایت نمی‌کند. شرایط سازه، سایه‌اندازی، مالکیت مشاع بام و نحوه تقسیم منافع نیز باید بررسی شود.
سومین مسئله، ظرفیت شبکه توزیع است. افزایش تعداد سامانه‌های خورشیدی در یک محله می‌تواند موجب افزایش تزریق برق در ساعات روز و تغییر شرایط ولتاژ و جریان توان شود. بنابراین، توسعه گسترده بدون ارزیابی ظرفیت پذیرش شبکه ممکن است به محدودیت تولید یا افزایش هزینه اتصال منجر شود. مجموع این مسائل نشان می‌دهد که برنامه خورشیدی مسکونی نیازمند یک الگوی اجرایی واحد برای تمام کشور نیست و باید متناسب با اقلیم، نوع ساختمان، الگوی مصرف، توان مالی خانوار و وضعیت شبکه طراحی شود.
فرصتی برای اصلاح ساختار تأمین برق
توسعه نیروگاه‌های خورشیدی مسکونی می‌تواند گامی در جهت متنوع‌سازی منابع تولید، افزایش مشارکت مردم و کاهش بخشی از فشار بر شبکه برق باشد. بااین‌حال، نباید انتظار داشت که نصب پنل روی پشت‌بام‌ها به‌تنهایی ناترازی ساختاری صنعت برق را برطرف کند.
برای موفقیت این رویکرد، ابتدا باید هدف هر برنامه مشخص شود؛ افزایش تولید برق، کاهش خرید انرژی از شبکه یا تأمین برق ضروری هنگام خاموشی می‌تواند اهداف احتمالی باشد. سپس ظرفیت مناسب سامانه، نیاز به ذخیره‌سازی، روش فروش یا استفاده از برق و ساختار سرمایه‌گذاری متناسب با آن تعیین شود.
از منظر سیاست‌گذاری، اولویت باید با اجرای مرحله‌ای، ارزیابی عملکرد واقعی سامانه‌ها و طراحی حمایت‌های مالی هدفمند باشد. دولت می‌تواند با تدوین مقررات شفاف، تسهیل اتصال به شبکه، ایجاد ابزارهای مناسب تأمین مالی و نظارت بر کیفیت تجهیزات، زمینه مشارکت مؤثر خانوارها و سرمایه‌گذاران را فراهم کند.
در نهایت، خود تأمین شدن منازل زمانی می‌تواند از یک هدف‌گذاری به بخشی مؤثر از راهبرد تأمین برق کشور تبدیل شود که میان ضرورت ملی طرح، توان اقتصادی خانوارها و الزامات فنی شبکه تعادل برقرار شود. افزایش تعداد پنل‌های نصب‌شده، به‌تنهایی معیار موفقیت نیست؛ آنچه اهمیت دارد، میزان برق قابل استفاده، قابلیت تأمین انرژی در ساعات بحرانی و پایداری اقتصادی و عملیاتی سامانه‌ها در بلندمدت است.
منابع:
[۱] خبرگزاری تسنیم؛ شناسه خبر: ۳۷۳۷۹۳۳
[۲] خبرگزاری مهر؛ شناسه خبر: ۶۹۵۳۳۸۴
[۳] خبرگزاری تسنیم؛ شناسه خبر: ۳۷۴۰۵۰۷
انتهای پیام/ انرژی
