مسیر اقتصاد/ تحولات روزهای اخیر در بازار انرژی نشان می‌دهد تجارت جهانی نفت به‌تدریج در حال سازگارشدن با شرایط جنگ ایران و آمریکا است، اما این سازگاری هنوز به کاهش جدی هزینه انرژی منجر نشده است. افزایش دوباره صادرات کشورهای عربی خلیج فارس، فعال‌شدن مسیرهای جایگزین و افزایش عبور نفت از هرمز، بخشی از کمبود نفت خام را جبران کرده؛ در مقابل، کمبود ظرفیت پالایشی، هزینه بالای حمل‌ونقل و اختلال در بازار فرآورده‌ها همچنان قیمت انرژی را بالا نگه داشته است. در چنین شرایطی و در فاصله کمتر از چهار هفته تا انتخابات میان‌دوره‌ای ۳ نوامبر آمریکا، سیاست واشنگتن در قبال ایران نیز بیش از گذشته میان دو ملاحظه قرار گرفته است: افزایش فشار اقتصادی بر تهران و جلوگیری از شوک تازه به قیمت انرژی.
کاهش کمبود نفت؛ تداوم بحران سوخت و حمل‌ونقل
رویترز در ۶ اکتبر با استناد به داده‌های Vortexa گزارش داد صادرات نفت خام، میعانات و فرآورده‌های کشورهای خلیج فارس به‌جز ایران در ماه سپتامبر به روزانه ۱۹.۲ میلیون بشکه، معادل بیش از ۸۱ درصد سطح پیش از جنگ رسیده است. صادرات نفت خام و میعانات به تنهایی تا ۹۱ درصد سطح پیش از جنگ بازیابی شده و عربستان با رساندن صادرات نفت خام خود به حدود ۶.۶ میلیون بشکه در روز، عامل اصلی این بازگشت بوده است. در همان گزارش، صادرات ایران تحت تأثیر محاصره آمریکا تقریباً متوقف‌شده توصیف شده است. این ارقام نشان می‌دهد بخشی از اثر اولیه جنگ بر عرضه جهانی نفت از طریق افزایش صادرات سایر تولیدکنندگان در حال جبران‌شدن است.
رویترز در گزارشی تحلیلی در ۵ اکتبر تأکید کرد که مسئله اصلی بازار اکنون کمتر «کمبود نفت خام» و بیشتر لجستیک، پالایش و هزینه انتقال نفت است. طبق این گزارش، متوسط عبور نفت خام از هرمز در اواخر سپتامبر به ۱۴.۲ میلیون بشکه در روز، نزدیک ۸۰ درصد سطح پیش از جنگ رسیده؛ با این حال کرایه یک نفتکش VLCC در مسیر خاورمیانه به آسیا در مقاطعی از ۱.۲ میلیون دلار در روز عبور کرده است. سهم حمل‌ونقل از قیمت تحویلی هر بشکه نیز از حدود ۳ درصد به حدود ۲۷ درصد افزایش یافته است. رویترز همچنین کمبود ظرفیت پالایش در خاورمیانه و آسیب پالایشگاه‌های روسیه را از عوامل اصلی تداوم فشار بر قیمت دیزل دانست.
همین تغییر در ساختار بحران سبب شده شرکت‌های نفتی به فکر بازطراحی مسیرهای تجارت انرژی باشند. رویترز در ۶ اکتبر به نقل از مدیران TotalEnergies، Chevron و دیگر شرکت‌های بزرگ گزارش داد که صنعت نفت در حال عبور از الگوی «تأمین به‌موقع» به سمت ایجاد مسیرهای پشتیبان و ظرفیت‌های اضافی است. توسعه خطوط عراق به سمت مدیترانه، افزایش استفاده از فجیره و تقویت مسیرهای خارج از هرمز از جمله گزینه‌های مطرح‌شده است. در نتیجه، هرچه این زیرساخت‌ها تقویت شود، توان یک نقطه جغرافیایی واحد برای مختل‌کردن تجارت جهانی انرژی کاهش پیدا می‌کند.
انتقال اثر جنگ از نفت به ارز و تجارت
رویترز در ۷ اکتبر نمونه مهمی از سرریز بحران انرژی به اقتصاد منطقه را در عراق گزارش کرد. دولت عراق نرخ رسمی دینار را حدود ۱۴.۵ درصد کاهش داد و نرخ جدید را ۱٬۵۲۰ دینار در برابر دلار تعیین کرد. اقتصاددانان عراقی به رویترز گفتند این اقدام پاسخی مالی به افت درآمد نفتی ناشی از اختلال صادرات است؛ صادرات عراق که پیش از جنگ بیش از ۳.۶ میلیون بشکه در روز بود، در اوت به حدود ۲.۳۴ میلیون بشکه کاهش یافت. بنابراین اثر جنگ دیگر فقط در قیمت نفت دیده نمی‌شود و به نرخ ارز، بودجه دولت‌ها، هزینه واردات و قدرت خرید خانوارها نیز منتقل شده است.
از سوی دیگر، رویترز در ۶ اکتبر گزارش داد پالایشگاه‌های مستقل چین با کاهش ورود نفت ایران، بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون بشکه نفت عراق و قطر برای تحویل در اکتبر و نوامبر خریداری کرده‌اند. بر اساس داده‌های این گزارش، صادرات نفت ایران به چین در سپتامبر به حدود ۵۹۰ هزار بشکه در روز سقوط کرده و به پایین‌ترین سطح از ژانویه ۲۰۲۳ رسیده است. این تغییر نشان می‌دهد پالایشگران چینی نیز در حال جایگزین‌کردن بخشی از نفت ایران با منابع دیگر هستند؛ روندی که در صورت استمرار می‌تواند هزینه حفظ بازارهای سنتی صادراتی ایران را افزایش دهد.
فشار مالی آمریکا در سایه انتخابات
رویترز در ۵ اکتبر گزارش داد وزارت خزانه‌داری آمریکا به مؤسسات مالی خارجی هشدار داده است که ادامه معامله با بانک‌ها و بخش مالی ایران می‌تواند بدون اطلاع قبلی به تحریم آمریکا منجر شود و از آنها خواسته روابط مرتبط را فوراً متوقف کنند. این اقدام در امتداد کارزار فشار اقتصادی وزارت خزانه‌داری به ریاست اسکات بسنت قرار دارد و نشان می‌دهد واشنگتن در مرحله فعلی، شبکه مالی و شرکای خارجی ایران را به یکی از محورهای اصلی فشار تبدیل کرده است. افزایش نسبی عرضه نفت سایر کشورهای منطقه نیز می‌تواند هزینه جهانی چنین فشاری را نسبت به ماه‌های نخست جنگ کاهش دهد.
همزمان، جی‌دی ونس معاون رئیس‌جمهور آمریکا در مصاحبه اختصاصی ۶ اکتبر با رویترز گفت جنگ و اختلال بازار انرژی به یک مسئله سیاسی برای جمهوری‌خواهان در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای تبدیل شده است. او خواستار کاهش «معنادار» ظرفیت غنی‌سازی ایران شد و رویترز نیز گزارش داد دونالد ترامپ آخرین پیشنهاد ایران را رد کرده و از احتمال تشدید عملیات نظامی پس از انتخابات سخن گفته است. رویترز در گزارش ۵ اکتبر خود نیز افزایش قیمت دیزل را یکی از نگرانی‌های سیاسی مهم ترامپ پیش از انتخابات توصیف کرده بود.
با مجموع این تحولات، تصویری که از هفته‌های باقی‌مانده تا انتخابات به نظر می آید، بازگشت بخش بزرگی از نفت عربستان و دیگر تولیدکنندگان خلیج فارس، یافتن مسیرهای جایگزین و کاهش سهم نفت ایران است که هزینه فشار اقتصادی بر تهران را برای واشنگتن پایین‌تر آورده است. در مقابل، قیمت بالای نفت، دیزل، بیمه و حمل‌ونقل همچنان تشدید دوباره درگیری را برای اقتصاد آمریکا پرهزینه نگه می‌دارد. از این منظر، هشدار اخیر وزارت خزانه‌داری را می‌توان نشانه‌ای از تمرکز بیشتر آمریکا بر فشار بانکی، تجارت خارجی و شرکای ثالث ایران تا انتخابات دانست، در حالی که مسئله هرمز و آسیب‌پذیری شبکه پالایش جهانی همچنان مهم‌ترین محدودیت اقتصادی در برابر گسترش مجدد جنگ باقی مانده است.
منابع:
رویترز؛ بازگشت جریان نفت خلیج فارس به ۸۱ درصد سطح پیش از جنگ
رویترز؛ انتقال گلوگاه بازار نفت از عرضه به لجستیک
رویترز؛ حرکت شرکت‌های نفتی به سمت مسیرهای صادراتی جایگزین
رویترز؛ کاهش ارزش دینار عراق به ۱۵۲۰ در برابر دلار
رویترز؛ افزایش خرید نفت عراق با کاهش ورود نفت ایران به چین
رویترز؛ هشدار تحریم به مؤسسات مالی همکار با ایران
رویترز؛ شرط ونس برای کاهش غنی‌سازی ایران
انتهای پیام/ دولت و حکمرانی
