مسیر اقتصاد/ پیش از آغاز جنگ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده از تنگه هرمز عبور میکرد و این مسیر نزدیک به یکپنجم مصرف جهانی نفت را پوشش میداد. پس از محدودشدن تردد در تنگه هرمز، آمریکا و کشورهای صادرکننده منطقه تلاش گستردهای برای افزایش دوباره صادرات آغاز کردند؛ بخشی از این عملیات نیز با خاموششدن سامانه شناسایی خودکار کشتیها و عبور نفتکشها بدون امکان ردیابی معمول انجام شده است.
اختلاف بزرگ میان آمار آمریکا و دادههای قابل مشاهده
دولت آمریکا در هفتههای اخیر افزایش عبور نفت از تنگه هرمز را نشانه موفقیت عملیات خود معرفی کرده است. کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا، دوم سپتامبر اعلام کرد بیش از ۱۷ میلیون بشکه نفت در یک روز تحت حفاظت نیروی دریایی آمریکا از تنگه هرمز عبور کرده است. او بعداً توضیح داد رقم حدود ۱۸ میلیون بشکه مربوط به تنها یک دوره ۲۴ ساعته بوده و میانگین جریان نفت از همه مسیرهای دریایی حدود ۹ میلیون بشکه در روز است.
حتی رقم مربوط به آن روز نیز محل اختلاف است. شرکت کپلر با استفاده از تصاویر ماهوارهای، اطلاعات بنادر و دادههای ردیابی برآورد کرده است که احتمالاً حدود ۶ میلیون بشکه در آن روز از تنگه هرمز عبور کرده است. این شرکت متوسط عبور نفت خام از تنگه هرمز در ماه اوت را حدود ۴.۳ میلیون بشکه و در شش روز نخست سپتامبر نزدیک به ۵ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است.
آمار قابل مشاهده نیز همچنان از بازگشت عادی تردد حکایت ندارد. دادههای اولیه ردیابی کشتیها نشان میدهد روز چهارشنبه ۹ سپتامبر تنها ۷ شناور با سامانه ردیابی روشن از تنگه هرمز عبور کردند؛ در حالی که متوسط ۱۰ روز قبل ۱۴ شناور بود. از چهار کشتی خروجی نیز تنها یک مورد نفتکش بسیار بزرگ حامل نزدیک به ۲ میلیون بشکه نفت بود و هیچ نفتکش LNG از تنگه هرمز خارج نشد. البته این آمار کشتیهایی را که سامانه ردیابی خود را خاموش کردهاند شامل نمیشود.
با احتساب نفتکشهای خاموش نیز یکسوم صادرات بازنگشته است
به همین دلیل آمار قابل مشاهده را نمیتوان معادل کل جریان نفت دانست. عملیات عبور مخفی نفتکشها در ماههای اخیر بسیار گسترده شده است. رویترز با فرض محافظهکارانه عبور روزانه ۶ میلیون بشکه نفت به این روش، برآورد کرده است در سه ماه ژوئن تا اوت دستکم ۵۰۰ میلیون بشکه نفت به ارزش حداقل ۴۰ میلیارد دلار از طریق این شبکه منتقل شده است.
با وجود این عملیات گسترده، برآوردهای مستقل همچنان از فاصله قابل توجه صادرات با شرایط پیش از جنگ حکایت دارد. گلدمن ساکس مجموع صادرات نفت کشورهای منطقه، با احتساب نفتکشهای دارای سامانه ردیابی خاموش و مسیرهای جایگزین، را حدود ۱۵ تا ۱۶ میلیون بشکه در روز برآورد کرده است؛ رقمی معادل حدود دوسوم سطح پیش از جنگ.
وورتکسا نیز صادرات کل منطقه در ماه اوت را حدود ۱۵ میلیون بشکه در روز برآورد کرده که نزدیک به ۱۰ میلیون بشکه کمتر از قبل از جنگ است. برآورد این مؤسسه از متوسط هفتروزه نفت خام و فرآوردهای که مستقیماً از تنگه هرمز عبور میکند نیز حدود ۸ میلیون بشکه در روز بوده است.
بنابراین افزایش عبور نفتکشها واقعیت دارد، اما نمیتوان آن را به معنای عادیشدن تردد در تنگه هرمز دانست. حتی با احتساب عملیات گسترده و غیرشفاف انتقال نفت، جریان پایدار صادرات هنوز به سطح پیش از جنگ بازنگشته و ارقام بسیار بالای اعلامشده از سوی آمریکا عمدتاً به پیکهای کوتاهمدت مربوط است.
آیا بخشی از نفت عبوری به ایران عوارض میدهد؟
در کنار این دادهها، گزارشهای تأییدنشدهای در داخل ایران مطرح شده است که برخی محمولههای عبوری از تنگه هرمز با هماهنگی ایران و پرداخت هزینه از مسیرهای غیرعلنی اجازه عبور پیدا میکنند. همچنین این گمانه مطرح شده که آمریکا برای حفظ جریان نفت و جلوگیری از جهش بیشتر قیمتها، در عمل نسبت به بخشی از این ترتیبات حساسیت کمتری نشان میدهد.
برای این ادعا در شرایط فعلی مدرک عمومی و قابل اتکایی وجود ندارد و نمیتوان دریافت فعلی عوارض یا چشمپوشی آگاهانه آمریکا را تأیید کرد. با این حال اصل مسئله اخذ هزینه از کشتیها موضوعی تازه یا بیسابقه نیست.
وزارت خزانهداری آمریکا در ماه مه نهادی را با عنوان «نهاد مدیریت آبراه خلیج فارس» تحریم کرد و مدعی شد این مجموعه برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز ایجاد شده است. سیاست رسمی آمریکا همچنان پرداخت مستقیم یا غیرمستقیم هزینه به ایران در قبال عبور امن را ممنوع میداند.
از سوی دیگر عمان در جولای طرحی با حمایت کشورهای منطقه به ایران ارائه کرد که در آن پرداخت داوطلبانه هزینه از سوی شرکتهای کشتیرانی پیشبینی شده بود. در داخل ایران نیز کمیسیون امنیت ملی مجلس در اوایل شهریور مادهای را تصویب کرد که دریافت هزینه در مقابل خدمات دریانوردی، ایمنی، بیمهای، محیطزیستی و خدمات دیگر به کشتیهای مجاز به عبور از تنگه هرمز را پیشبینی میکند.
بنابراین فعلاً نمیتوان از «اجرای پنهانی عوارض» به عنوان یک واقعیت سخن گفت؛ اما وجود چنین گمانهای در شرایطی که بخش بزرگی از عبورها عمداً از دید سامانههای عمومی پنهان شده، ارزش پیگیری دارد. بهویژه اینکه مشخص نیست ترتیبات مالی و امنیتی این حجم بزرگ از ترددهای غیرشفاف دقیقاً چگونه انجام میشود.
تنگه هرمز همچنان بر بازار نفت اثرگذار است
مهمتر از تعداد نفتکشهای عبوری، نتیجهای است که بازار نفت نشان میدهد. قیمت نفت برنت در ۱۰ سپتامبر همچنان بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار دارد و از ابتدای اوت نزدیک به ۳۰ درصد افزایش یافته است. رویترز معتقد است ابهام درباره حجم واقعی نفت عبوری از تنگه هرمز خود به یکی از عوامل ایجاد پرمیوم ریسک در بازار تبدیل شده است.
در نتیجه شرایط فعلی را نمیتوان بازگشت تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ دانست. آمریکا و کشورهای منطقه توانستهاند با عملیات گسترده و عبورهای مخفی بخش مهمی از صادرات را احیا کنند، اما جریان نفت همچنان پایینتر از شرایط عادی است، هزینه و ریسک انتقال افزایش یافته و قیمت نفت نیز در سطحی قرار گرفته که فشار اقتصادی آن به مصرفکنندگان و اقتصاد آمریکا منتقل میشود.
اگر گمانه دریافت هزینه از بخشی از کشتیهای عبوری نیز در ادامه تأیید شود، تصویر برای ایران مطلوبتر خواهد بود: تردد در تنگه هرمز عادی نشده، بخشی از هزینه کنترل این مسیر به درآمد تبدیل شده و همزمان قیمت نفت نیز در سطحی باقی مانده که ارزش صادرات نفت ایران و هزینه ادامه تقابل برای آمریکا را افزایش میدهد. فعلاً دو بخش نخست این تصویر، یعنی عادینشدن کامل تردد و بالا ماندن قیمت نفت، با دادههای موجود قابل مشاهده است؛ بخش مربوط به دریافت عوارض همچنان نیازمند شواهد بیشتر است.
منابع:
رویترز؛ پیوند اول، پیوند دوم، پیوند سوم
انتهای پیام/ انرژی
