به گزارش مسیر اقتصاد در ۲۵ آوریل ۲۰۲۶، وزارت بازرگانی پاکستان «دستورالعمل ترانزیت کالا از طریق خاک پاکستان» را صادر کرد. این امر اجازه میدهد کالاهای کشورهای ثالث از طریق پاکستان به ایران صادر و مسیرهای جدیدی را فراهم میکند تا سه بندر اصلی پاکستان در گوادر، کراچی و بندر قاسم با دو گذرگاه مرزی ایران در گبد و تفتان متصل شوند. این دستور بلافاصله عملیاتی و کامیونها حمل بار از بنادر پاکستان را آغاز کردهاند که قبل از ورود به ایران از شهرهای تربت، پنجگور، خضدار، کویته و دالبندین در استان بلوچستان عبور میکنند.
تاثیر جنگ رمضان بر احیای توافق قدیمی
ایران و پاکستان در سال ۲۰۰۸ در مورد چارچوب اتصال حمل و نقل جادهای توافق کرده بودند. اما تا زمان سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به اسلام آباد در ۲۴ آوریل و دیدار با شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان و ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، این تصمیم به مرحله اجرا نرسیده بود. اما تحولات اخیر در منطقه، پاکستان و ایران را بر آن داشت تا این توافق را عملیاتی کنند. در ۲۸ فوریه، ایالات متحده و اسرائیل حملات هوایی و موشکی به ایران انجام دادند که منجر به بحران تنگه هرمز شد. محاصره تنگه هرمز توسط ایالات متحده، ضربه شدیدی به تجارت از طریق این آبراه حیاتی وارد کرده و باعث تصمیم ایران و پاکستان در مورد شش راهگذر زمینی شده است. کشتیهایی که با محموله به سمت ایران و فراتر از آن حرکت میکردند، اکنون در بنادر پاکستان در خارج از تنگه هرمز پهلو میگیرند. طبق گزارشها، بیش از ۳ هزار کانتینر به مقصد ایران در ماه آوریل در بندر کراچی انباشته شد و به مشکلات این بندر افزوده است.
در ماههای اخیر نیز فعالیت در بندر گوادر افزایش بیسابقهای را ثبت کرده است. بطوریکه، در طول سال ۲۰۲۵ این بندر حدود ۸۳۰۰ کانتینر حمل و نقل را پردازش کرد که تنها در چند هفته آوریل امسال، این تعداد به۱۱ هزار کانتینر رسید. با عملیاتی شدن دستور ۲۵ آوریل، محمولههای عازم بنادر چابهار و بندرعباس ایران که به دلیل محاصره هرمز در بنادر پاکستان متوقف شده بودند، اکنون تخلیه و بارگیری میشوند تا به سمت گذرگاههای مرزی ایران در گبد و تفتان حرکت کند. تحولات سریع منطقه نه تنها بر روابط ایران و پاکستان، بلکه بر نحوه دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به دریا نیز تأثیر میگذارد.
شش مسیر جادهای که بنادر پاکستان را به مرز ایران متصل میکند، به تجارت این بنادر به ویژه گوادر، رونق خواهد بخشید. همچنین، این امر باعث کاهش ترافیک در بندر کراچی میشود. این امر همکاری ایران و پاکستان را افزایش خواهد داد، البته همکاری اقتصادی، به ویژه تجارت مرزی، نه تنها برای جوامع مرزی و معیشت آنها، بلکه برای کل اقتصاد نیز حیاتی است. اکنون میتوان انتظار داشت که همکاری اقتصادی دوجانبه از طریق شش مسیر جادهای جدید تعمیق و گسترش یابد. تجارت ایران که از زمان جنگ ایالات متحده و اسرائیل و محاصره هرمز آسیب دیده است، اکنون جان تازهای خواهد گرفت. این امر وابستگی ایران به پاکستان را افزایش میدهد و پاکستان را به شریک مهم در روابط دوجانبه تبدیل میکند.
پیامدهای راه اندازی شش راهگذر بر آسیای مرکزی
جنگ ایران و تحولات متعاقب آن، برای کشورهای آسیای مرکزی اگرچه نگرانکننده است، اما فرصتهای تجاری جدیدی را ایجادی نیز فراهم میکند. اگرچه جمهوریهای آسیای مرکزی به نفت و گاز غرب آسیا وابسته نیستند، اما مسیرهای تجاری آنها برای اتصال به بنادر دریایی به شدت آسیب دیده است. در دهههای اخیر، کشورهای آسیای مرکزی به دلیل محصور بودن در خشکی، سیاست خارجی خود را بر یافتن و توسعه مسیرهای دسترسی به بنادر دریایی متمرکز کردهاند. آنها گزینههای متعددی از جمله مسیر شرقی از چین، مسیر غربی از طریق روسیه، مسیر دریای خزر و مسیر جنوبی به بنادر ایران و پاکستان را توسعه دادهاند.
با توجه به نگرانی این کشورها از وابستگی به چین و روسیه، عموماً مسیر جنوبی را ترجیح دادهاند. بین بنادر پاکستان و ایران نیز آنها معمولاً مسیر ایران را ترجیح میدهند، زیرا بنادر این کشور محمولههای آسیای مرکزی را با چارچوب ترانزیتی قابل پیشبینی، اتصال ریلی و جادهای بهتر و شرایط تجاری روشن برای صادرکنندگان فراهم میکند. در مقابل، تجارت کشورهای آسیای مرکزی از طریق بنادر پاکستان باید از افغانستان بیثبات و مناطق آسیبپذیر خود پاکستان عبور میکرد. همچنین، با زیرساختهای ارتباطی ضعیف، رژیمهای تجاری ناپایدار و بنادر با مدیریت ضعیف پاکستان نیز مواجه هستند. روابط رو به وخامت پاکستان با افغانستان در طول دو سال گذشته و به ویژه از فوریه ۲۰۲۶، ضربه بیشتری به مسیرهای تجاری از طریق افغانستان و پاکستان وارد کرد. با درک این چالشها، سایر کشورهای آسیای مرکزی به دنبال دور زدن افغانستان هستند.
افزایش اهمیت ژئواکونومیکی مسیرهای ایران
افتتاح شش مسیر تجاری بین بنادر پاکستان و گذرگاههای مرزی ایران، تاثیر جدیدی بر محاسبات کشورهای آسیای مرکزی در مورد تجارت دریایی ایجاد کرده و گزینهها و شریانهای حیاتی جدیدی را گشوده است. محمولهها به جای عبور از مناطق ناامن و نامطمئن پاکستان و افغانستان، میتوانند به گذرگاههای مرزی ایران تغییر مسیر دهند و از طریق اتصال بهتر جادهای و ریلی ایران وارد آسیای مرکزی شوند.
البته، فرصت مسیرهای جادهای جدید برای کشورهای آسیای مرکزی، به توانایی پاکستان در سرعت بخشیدن به عملیات در سه بندر اصلی و امنیت جادهها برای کامیونهای حامل بار به مرز ایران بستگی دارد. موفقیت شش مسیر جادهای جدید در جذب تجارت و بار کشورهای آسیای مرکزی به وضعیت جادهها و شبکه ریلی ایران نیز بستگی دارد. میزان آسیب به زیرساختهای زمینی ایران در اثر حملات ایالات متحده و اسرائیل و اینکه آیا کشورهای آسیای مرکزی در ماههای آینده از امنیت مسیر ایران مطمئن خواهند شد یا خیر، موفقیت گزینه اتصال جدید را تعیین میکند.
منبع: نشریه تحلیل آسیای مرکزی-قفقاز
انتهای پیام/تجارت و دیپلماسی
