به گزارش مسیر اقتصاد حامد رضایی، مدیر مرکز نوآوری پتروشیمی زاگرس، در نخستین نشست از سلسلهنشستهای «زنجیره ارزش نفت و گاز» با موضوع «ارزیابی الگوی توسعه زنجیره ارزش متانول در ایران» که یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ برگزار شد، با اشاره به اختلاف دیدگاهها درباره استفاده از گاز طبیعی در تولید متانول یا صادرات مستقیم آن گفت: پاسخ به این پرسش را نمیتوان بدون توجه به شرایط اقتصادی کشور، تحریمها، وضعیت سرمایهگذاری و تعهدات دولت به صنایع موجود ارائه کرد. وی در بخشهای مختلف این نشست، ضمن انتقاد از مداخلات گسترده دولت در فعالیت بنگاههای اقتصادی، تأکید کرد: متانول همچنان از ظرفیت قابل توجهی برای توسعه زنجیره ارزش برخوردار است و نباید آینده این صنعت را صرفاً بر اساس قیمت کنونی محصول یا مشکلات فعلی تأمین خوراک ارزیابی کرد.
اختلاف دیدگاه سیاستگذاران درباره توسعه صنعت متانول
رضایی با اشاره به تفاوت نگاه مدیران و سیاستگذاران صنعت نفت و پتروشیمی به تولید متانول گفت: در دورههای مختلف، درباره تخصیص گاز طبیعی به واحدهای پتروشیمی و توسعه ظرفیت تولید متانول، دیدگاههای متفاوت و گاه متعارضی مطرح شده است. وی برای توضیح این موضوع، به نمونههایی از اظهارنظرهای مدیران پیشین صنعت پتروشیمی و وزارت نفت اشاره کرد و گفت: در یک دوره، توسعه واحدهای متانول مورد حمایت قرار میگرفت، در حالی که در دورهای دیگر، کاهش تخصیص گاز به این واحدها و افزایش امکان صادرات گاز، بهعنوان یک دستاورد مطرح میشد. به اعتقاد رضایی، این تفاوت نگاه نشان میدهد که سیاستگذاری درباره نحوه استفاده از گاز طبیعی در کشور از ثبات و هماهنگی کافی برخوردار نبوده است. وی افزود: نمیتوان درباره مطلوب یا نامطلوب بودن تولید متانول حکمی کلی صادر کرد؛ زیرا پاسخ به این پرسش به مجموعهای از شرایط اقتصادی و سیاستی بستگی دارد و تصمیم درباره تخصیص گاز باید بر اساس بررسی هزینهها، منافع و شرایط واقعی اقتصادی گرفته شود.
بدون در نظر گرفتن تحریمها نمیتوان درباره اقتصاد متانول قضاوت کرد
مدیر مرکز نوآوری پتروشیمی زاگرس یکی از مهمترین مشکلات بررسی اقتصاد متانول در ایران را نادیده گرفتن شرایط خاص کشور دانست. وی گفت: هنگام مقایسه صادرات گاز و تولید متانول، باید این پرسش را مطرح کرد که اگر ایران با محدودیتهای تحریمی کنونی مواجه نبود، آیا باز هم مسئله با همین شکل و شدت مطرح میشد؟ رضایی توضیح داد: در شرایط عادیتر، امکان تأمین مالی خارجی، توسعه میدانهای گازی، جذب سرمایهگذار و گسترش ارتباطات تجاری میتوانست وضعیت متفاوتی برای صنعت نفت، گاز و پتروشیمی ایجاد کند. به گفته وی، محدودیتهای تحریمی نهتنها بر بازار فروش محصولات پتروشیمی اثر گذاشتهاند، بلکه امکان توسعه ظرفیت تولید گاز و اجرای پروژههای جدید را نیز تحت تأثیر قرار دادهاند. رضایی بر همین اساس تأکید کرد: ارزیابی وضعیت فعلی متانول باید با توجه به محدودیتهایی انجام شود که خارج از اختیار بنگاههای تولیدکننده است.
مداخله دولت در همه مراحل فعالیت بنگاهها قابل دفاع نیست
رضایی در بخش دیگری از سخنان خود، مداخلات گسترده دولت را یکی از موانع توسعه صنعت پتروشیمی عنوان کرد. وی با اشاره به نقش دولت در تعیین قیمت خوراک، مقررات صادراتی و سیاستهای ارزی گفت: زمانی که دولت درباره بسیاری از تصمیمات اقتصادی بنگاهها مداخله میکند، نمیتوان همه نتایج حاصل از این تصمیمات را به عملکرد سرمایهگذار نسبت داد. به گفته او، دولت از یکسو درباره قیمت و نحوه تأمین خوراک تصمیم میگیرد و از سوی دیگر، در نحوه فروش محصول و بازگشت درآمد صادراتی نیز محدودیتهایی تعیین میکند. رضایی به الزام صادرکنندگان برای عرضه ارز حاصل از صادرات در سامانههای تعیینشده اشاره کرد و گفت: الزام به فروش ارز با نرخی پایینتر از نرخ بازار، در کنار سایر مداخلات، بر محاسبات اقتصادی شرکتهای پتروشیمی اثر میگذارد. رضایی معتقد است: اگر تصمیمات مربوط به خرید خوراک، تولید و فروش محصولات در چارچوب قواعد روشن اقتصادی به بنگاهها واگذار شود، سرمایهگذاران میتوانند بر اساس هزینه و فایده فعالیت خود تصمیم بگیرند. وی تأکید کرد: حمایت از فعالیت اقتصادی با دخالت در تمام مراحل آن تفاوت دارد و دولت باید در تعیین حدود مداخله خود تجدیدنظر کند.
تعهدات گذشته دولت و اشتغال واحدهای موجود را نمیتوان نادیده گرفت
مدیر مرکز نوآوری پتروشیمی زاگرس با اشاره به سرمایهگذاریهای انجامشده در صنعت متانول گفت: بررسی تخصیص خوراک به واحدهای موجود، فقط مسئله مقایسه قیمت گاز و متانول نیست. وی توضیح داد: دولت در گذشته برای احداث واحدهای پتروشیمی مجوز صادر کرده و بر اساس همین مجوزها، سرمایهگذاران منابع مالی قابل توجهی را صرف ایجاد ظرفیت تولید کردهاند. به گفته رضایی، اکنون نمیتوان بدون توجه به این سابقه، از سرمایهگذاران پرسید چرا هنگام احداث واحدهای خود، محدودیت احتمالی تأمین خوراک در سالهای آینده را پیشبینی نکردهاند. او افزود: پیامدهای کاهش یا توقف تأمین خوراک نیز باید بررسی شود؛ زیرا فعالیت این واحدها با اشتغال نیروی انسانی و شرایط اقتصادی مناطق محل استقرار آنها ارتباط دارد. وی تأکید کرد: از یک طرف، ممکن است دولت به دنبال افزایش درآمد ارزی از محل صادرات مستقیم گاز باشد و از طرف دیگر، موظف باشد شرایط فعالیت واحدهایی را که بر اساس سیاستهای گذشته ایجاد شدهاند، در نظر بگیرد. از نگاه وی، پاسخ مناسب به مسئله تخصیص گاز زمانی به دست میآید که این ملاحظات بهصورت همزمان بررسی شوند.
تلاش پتروشیمی زاگرس برای جمعآوری گازهای مشعل سکوی سلمان
رضایی در تشریح اقدامات پتروشیمی زاگرس برای مواجهه با محدودیت تأمین خوراک، از پیگیری طرحی برای استفاده از گازهای مشعل در سکوی سلمان خبر داد. وی توضیح داد: این مجموعه به دنبال استفاده از گازی است که سالها در این تأسیسات سوزانده شده و از چرخه مصرف اقتصادی خارج مانده است. به گفته او، مذاکرات مربوط به این طرح به مراحل پایانی نزدیک شده و هدف آن، فراهم کردن امکان استفاده از حدود ۳ میلیون مترمکعب گاز در روز است. وی توضیح داد: گاز حاصل از این پروژه میتواند در اختیار بخشهایی از صنعت پتروشیمی قرار گیرد که امکان استفاده از آن را دارند. مدیر مرکز نوآوری پتروشیمی زاگرس این اقدام را نمونهای از تلاش تولیدکنندگان برای یافتن راهحل در شرایط محدودیت خوراک دانست. او تأکید کرد: به جای محدود کردن بحث به کاهش تخصیص گاز به صنایع موجود، باید ظرفیتهای افزایش عرضه و جلوگیری از اتلاف منابع گازی نیز مورد توجه قرار گیرد.
متانول در آینده فقط یک محصول پتروشیمی نخواهد بود
رضایی در دور دوم سخنان خود، بر ظرفیتهای آینده متانول تأکید کرد و گفت: نباید اهمیت این محصول را تنها بر اساس بازار فعلی صادرات یا مصرف آن در صنایع پاییندستی ارزیابی کرد. وی با اشاره به مطالعات و پیشبینیهای مربوط به افزایش مصرف جهانی متانول، معتقد است: تقاضا برای این محصول در دهههای آینده میتواند بهطور قابل توجهی افزایش یابد. به گفته او، متانول در کنار نقش فعلی خود بهعنوان ماده اولیه صنایع شیمیایی، در حوزه انرژی نیز کاربردهای مهمی دارد. رضایی یکی از این کاربردها را استفاده از متانول بهعنوان حامل هیدروژن دانست. وی توضیح داد: انتقال و نگهداری هیدروژن با چالشهای فنی و اقتصادی همراه است و متانول میتواند یکی از گزینههای مهم برای حمل و استفاده از هیدروژن باشد. او همچنین به امکان استفاده از متانول بهعنوان سوخت اشاره کرد و گفت: با توسعه فناوریها و تغییر الگوی مصرف انرژی، جایگاه متانول در بازار سوخت نیز میتواند گسترش پیدا کند.
تولید متانول از دیاکسید کربن و هیدروژن
مدیر مرکز نوآوری پتروشیمی زاگرس با اشاره به تحولات فناوری تولید متانول گفت: در آینده، تولید این محصول الزاماً به استفاده از گاز طبیعی یا دیگر منابع فسیلی محدود نخواهد بود. وی توضیح داد: امکان تولید متانول از ترکیب دیاکسید کربن و هیدروژن وجود دارد و در صورت استفاده از هیدروژن تولیدشده با روشهای کمکربن، این مسیر میتواند در کاهش انتشار گازهای گلخانهای نیز نقش داشته باشد. رضایی افزود: دیاکسید کربن در فعالیتهای مختلف صنعتی تولید میشود و استفاده از آن بهعنوان ماده اولیه، یکی از مسیرهای قابل بررسی برای توسعه فناوریهای جدید است. به گفته وی، متانول تولیدشده از این مسیر میتواند علاوه بر مصرف در صنایع شیمیایی، برای حمل انرژی و برخی کاربردهای سوختی مورد استفاده قرار گیرد. رضایی معتقد است: مجموعه این تحولات نشان میدهد که نباید آینده صنعت متانول را با تکیه بر شرایط کنونی بازار و فناوریهای رایج محدود کرد.
پتروشیمی زاگرس طرح تولید اتانول سنتزی را پیگیری میکند
رضایی با اشاره به برنامههای توسعه زنجیره ارزش در پتروشیمی زاگرس، از پیگیری طرح تولید اتانول سنتزی خبر داد. وی توضیح داد: این مجموعه برای توسعه فعالیتهای پاییندستی و تبدیل متانول به محصولات جدید، مطالعات و بررسیهای مختلفی انجام داده است. به گفته او، تولید اتانول سنتزی یکی از مسیرهایی است که در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته و پیگیری آن با همکاری و پیشنهادهای مطرحشده در صنعت پتروشیمی انجام شده است. رضایی افزود: حتی سرمایهگذارانی از چین برای مشارکت در این طرح ابراز تمایل کرده بودند، اما شرایط کشور، از جمله تحولات جنگی و مخاطرات ناشی از آن، باعث شد روند این همکاری متوقف شود و طرفهای خارجی از ادامه مسیر عقبنشینی کنند. وی این تجربه را نشانهای از تأثیر مستقیم شرایط سیاسی و اقتصادی بر امکان توسعه زنجیره ارزش دانست. به اعتقاد رضایی، ممکن است یک پروژه از نظر فنی و اقتصادی دارای ظرفیت مناسبی باشد، اما محدودیتهای محیط سرمایهگذاری مانع اجرای آن شود. او تأکید کرد: برای توسعه واقعی محصولات پاییندستی، صرف انجام مطالعات امکانسنجی یا شناسایی فناوری کافی نیست و باید شرایط جذب سرمایه و مشارکت اقتصادی نیز فراهم باشد.
بیثباتی اقتصادی انگیزه سرمایهگذاری پاییندستی را کاهش میدهد
مدیر مرکز نوآوری پتروشیمی زاگرس با اشاره به تجربه خود در بررسی طرحهای پاییندستی گفت: یکی از مشکلات اصلی آن است که سرمایهگذار در شرایط فعلی کشور، انگیزه کافی برای ورود به پروژههای جدید و بلندمدت ندارد. وی توضیح داد: توسعه زنجیره ارزش معمولاً به سرمایهگذاری جدید، پذیرش ریسک و انتظار چندساله برای رسیدن به بهرهبرداری نیاز دارد. در مقابل، سرمایهگذار ممکن است ترجیح دهد درآمد حاصل از فعالیت موجود خود را حفظ کند و به دلیل نااطمینانیهای اقتصادی، وارد یک پروژه جدید نشود. وی تأکید کرد: اگر هدف سیاستگذاران افزایش تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر است، باید محیطی فراهم شود که سرمایهگذاری در این فعالیتها برای بنگاه اقتصادی جذاب و قابل پیشبینی باشد. از نگاه او، نمیتوان از یک طرف انتظار داشت بنگاهها منابع مالی خود را به سمت توسعه زنجیره ارزش هدایت کنند و از طرف دیگر، عوامل نااطمینانی و موانع سرمایهگذاری را بدون تغییر باقی گذاشت.
بررسی امکان استفاده از متانول در ترکیب سوخت خودرو
رضایی یکی دیگر از حوزههای مورد بررسی را استفاده از متانول در ترکیب سوخت خودرو عنوان کرد. وی گفت: استفاده از متانول در بنزین، به دلیل ویژگیهای شیمیایی این ماده، با ملاحظات فنی همراه است و نمیتوان بدون بررسی کیفیت سوخت، آن را به بنزین اضافه کرد. به گفته وی، از جمله مسائل مطرح در این زمینه، تغییر فشار بخار سوخت، احتمال دوفازی شدن ترکیب و تأثیر بر مشخصات عملکردی بنزین است. رضایی توضیح داد: بررسیهای فنی برای رفع این محدودیتها در حال پیگیری است و امکان استفاده از حدود ۵ درصد متانول در ترکیب بنزین مورد توجه قرار گرفته است. مدیر مرکز نوآوری پتروشیمی زاگرس این موضوع را نمونه دیگری از کاربردهای متانول دانست که میتواند در کنار زنجیرههای متعارف پتروشیمی بررسی شود. به اعتقاد وی، تنوع کاربردهای متانول سبب میشود بررسی اقتصادی این محصول تنها به صادرات خام یا تبدیل آن به چند محصول مشخص محدود نباشد.
توسعه میدانهای گازی باید همزمان با توسعه صنعت متانول دنبال شود
رضایی با اشاره به جایگاه ایران از نظر ذخایر گاز طبیعی گفت: کشوری با این حجم از منابع گازی نمیتواند برای بلندمدت، مسئله سرمایهگذاری در تولید گاز را نادیده بگیرد. وی تأکید کرد: توسعه صنایع گازپایه باید همراه با سرمایهگذاری در بخش بالادستی صنعت نفت و گاز دنبال شود. به گفته او، اگر امکان جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی برای توسعه میدانهای گازی فراهم شود، میتوان بخشی از محدودیتهای فعلی تأمین خوراک را برطرف کرد. رضایی افزود: مسئله آینده متانول را نباید تنها با فرض ثابت ماندن ظرفیت تولید گاز کشور بررسی کرد؛ زیرا سرمایهگذاری جدید و توسعه منابع میتواند شرایط عرضه را در سالهای آینده تغییر دهد. او همچنین بر این نکته تأکید کرد: ایران برای توسعه ظرفیتهای بزرگ صنعتی، نیازمند سرمایهگذاریهای کلان است و محدودیت در جذب سرمایه خارجی، یکی از موانع اصلی تحقق این هدف محسوب میشود.
تدوین سند ملی متانول برای بررسی آینده این صنعت
حامد رضایی در بخش پایانی نشست، از پیگیری تدوین سند ملی متانول خبر داد. وی توضیح داد: در گذشته، پیشنهاد تدوین سندی برای بررسی وضعیت و آینده صنعت متانول مطرح شده بود و در ادامه، اقداماتی برای تهیه این سند انجام شده است. به گفته رضایی، در قالب یک پروژه مشترک پژوهشی، مجموعهای از مطالعات و اطلاعات مرتبط با صنعت متانول گردآوری و بررسی شده است. وی افزود: سند تهیهشده، ابعاد مختلف مسئله متانول و آینده این محصول را مورد توجه قرار داده و انتظار میرود بهزودی منتشر شود. رضایی با اشاره به اهمیت این مطالعات گفت: انتشار سند ملی متانول میتواند زمینهای برای بررسی دقیقتر وضعیت صنعت و تصمیمگیری درباره مسیرهای آینده توسعه آن فراهم کند. وی همچنین ابراز امیدواری کرد که پس از انتشار، سند در اختیار کارشناسان و فعالان صنعت قرار گیرد و دیدگاههای آنان برای تکمیل و استفاده از نتایج آن دریافت شود. مدیر مرکز نوآوری پتروشیمی زاگرس در پایان بار دیگر تأکید کرد: تحلیل اقتصادی صنعت متانول، در شرایط تحریم و محدودیت سرمایهگذاری، با تحلیل همین صنعت در محیطی باثبات و برخوردار از امکان جذب سرمایه خارجی متفاوت است. از نظر رضایی، بررسی آینده زنجیره ارزش متانول باید علاوه بر قیمت فعلی گاز و متانول، ظرفیتهای فناورانه آینده، امکان توسعه میدانهای گازی، شرایط سرمایهگذاری و بازارهای جدید مصرف این محصول را نیز در بر بگیرد.
انتهای پیام/ انرژی

