به گزارش مسیر اقتصاد بحران سوخت آسیای مرکزی پس از ممنوعیت صادرات گازوئیل روسیه در ۸ ژوئیه و اختلال در فعالیت پالایشگاه‌های این کشور تشدید شده است. حملات پهپادی اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه، توان مسکو برای ادامه صادرات به همسایگان آسیای مرکزی و حتی تأمین نیاز بازار داخلی را با پرسش‌های جدی روبه‌رو کرده است.
افت تولید روسیه و کاهش عرضه منطقه
مسکو معمولاً تحویل فرآورده‌های نفتی به کشورهای آسیای مرکزی را در چارچوب توافق‌های بین‌دولتی اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) از محدودیت‌های صادراتی معاف می‌کند. این سازِکار حتی در دوره کمبود داخلی یا اختلال در پالایشگاه‌ها، جریان سوخت به منطقه را حفظ می‌کرد. قزاقستان و قرقیزستان همراه با ارمنستان، بلاروس و روسیه عضو این اتحادیه هستند.
با این حال، حملات مداوم اوکراین به زیرساخت‌های انرژی دریای سیاه و پالایشگاه‌های دورتر تا منطقه اورال، خسارت گسترده‌ای به صنعت پالایش روسیه وارد کرده است. فعالیت چند پالایشگاه اصلی، از جمله پالایشگاه اومسک در سیبری غربی، متوقف شده است. این تأسیسات بزرگ‌ترین مرکز پالایش نفت روسیه و یکی از قطب‌های مهم صادرات به آسیای مرکزی به شمار می‌رود.
به گزارش رویترز تولید بنزین روسیه اکنون کمتر از دوسوم تقاضای داخلی این کشور را پوشش می‌دهد. صف‌های چندساعته و در برخی مناطق چندروزه رانندگان در جایگاه‌های سوخت به صحنه‌ای رایج در سراسر روسیه تبدیل شده است.
کاهش صادرات بنزین، گازوئیل و سوخت جت
شدیدترین پیامد کاهش عرضه روسیه برای کشورهای آسیای مرکزی در زمینه تأمین سوخت هواپیما و بنزین دیده می‌شود. رویترز در ۱۳ ژوئیه گزارش داد که صادرات این دو فرآورده از روسیه به منطقه در ماه گذشته به‌ترتیب بیش از ۹۲ درصد و ۳۴ درصد کاهش یافته است.
صادرات گازوئیل روسیه نیز بسیار پایین‌تر از سطوح تاریخی قرار دارد. بر پایه داده‌های شرکت اطلاعاتی کپلر (Kpler)، متوسط صادرات این کشور در هفته نخست ژوئیه فقط ۲۱۴ هزار بشکه در روز بود. این رقم در ژوئیه ۲۰۲۵ به ۷۹۳ هزار بشکه و در ژوئیه ۲۰۲۱، پیش از تهاجم روسیه به اوکراین، به ۸۴۲ هزار بشکه در روز می‌رسید.
قرقیزستان به‌دنبال تأمین‌کنندگان جایگزین
قرقیزستان احتمالاً بیش از دیگر کشورهای آسیای مرکزی از بحران کنونی آسیب می‌بیند. واردات از روسیه در گذشته حدود ۹۵ درصد فرآورده‌های نفتی این کشور را تأمین می‌کرد. دولت قرقیزستان پیش‌تر به‌دلیل ادامه کمبود سوخت در روسیه، طرح تثبیت قیمت بنزین و پرداخت یارانه سوخت را تا ۳۰ سپتامبر اجرا کرده بود.
دولت قرقیزستان در ۱۴ ژوئیه اعلام کرد که صادرات سوخت را «تا زمانی که نیاز بازار داخلی تأمین شود» ممنوع می‌کند. بیشکک همچنین در ابتدای ژوئیه از تلاش برای واردات سوخت از چین، بلاروس، قزاقستان و ازبکستان خبر داد، هرچند هنوز مشخص نیست این کشورها تا چه اندازه می‌توانند کمبود ایجادشده را جبران کنند.
بر اساس ارقام توافق‌های تازه، قرقیزستان قرار است در مجموع ۶ هزار تن سوخت جت و ۱۰ هزار تن گازوئیل از بلاروس و چین دریافت کند. مذاکرات برای واردات ۵ هزار تن گازوئیل دیگر از پکن نیز ادامه دارد. این مقادیر با ۲۳۵ هزار تن گازوئیل و ۴۸ هزار تن سوخت جتی که از ژانویه تا مه از روسیه دریافت شد، فاصله زیادی دارد. آن هم پیش از افزایش سفرهای هوایی تابستان و مصرف گازوئیل در برداشت محصولات اواخر تابستان و پاییز.
تاجیکستان زیر فشار کمبود سوخت
تاجیکستان نیز با کمبود گازوئیل در چند منطقه مواجه است. سرویس تاجیکی رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، گزارش داده است که افزایش قیمت سوخت در جایگاه‌ها، فعالیت شماری از اتوبوس‌های عمومی را در خجند، دومین شهر بزرگ این کشور متوقف کرده است.
وزارت انرژی تاجیکستان اعلام کرد که ذخیره‌ای معادل حداکثر ۶۰ روز مصرف سوخت فراهم کرده است. با این حال، قیمت بنزین و گازوئیل به‌ترتیب ۱۳ درصد و ۲۱ درصد بالاتر از میانگین‌های تاریخی قرار دارد و مقامات تاجیکستان برای خرید سوخت با قزاقستان و ترکمنستان مذاکره می‌کند.
قزاقستان و اولویت به تأمین بازار داخلی
قزاقستان تاکنون فقط به درخواست قرقیزستان واکنش عمومی نشان داده است، اما نشانه‌ای از تمایل به کمک سریع به بهای به‌خطر افتادن امنیت انرژی داخلی دیده نمی‌شود. رسانه محلی «کورسیو» گزارش داد که قایرخان توتکیشبایف، معاون وزیر انرژی، در ۷ ژوئیه از بررسی این درخواست خبر داد.
دولت قزاقستان همان روز تمدید ممنوعیت صادرات سوخت را نیز اعلام کرد؛ ممنوعیتی که سال‌ها از فروش بنزین این کشور در خارج جلوگیری کرده است. وزارت انرژی قزاقستان نیز در واکنش به شایعات مربوط به درخواست روسیه برای ارسال یک محموله موردی سوخت، حفظ «تأمین کامل و بدون وقفه بازار داخلی» را اولویت خود خواند.
دولت نزدیک به ۶۰ ایست بازرسی مرزی تازه ایجاد کرد تا مانع ورود رانندگان روسی برای خرید سوخت ارزان‌تر شود. با این حال، خود قزاقستان نیز در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ با توازنی شکننده در بازار گازوئیل روبه‌رو است.
تعمیر پالایشگاه‌ها و فشار بر بازار قزاقستان
تحلیل بانکداری سرمایه‌گذاری تنیز کپیتال نشان می‌دهد تعمیرات پالایشگاه پاولودار از ۱۸ سپتامبر تا ۱۷ اکتبر با اوج برداشت غلات هم‌زمان می‌شود. این هم‌زمانی، افزایش ذخایر گازوئیل در تابستان را برای قزاقستان ضروری می‌کند.
شرایط بازار سوخت جت نیز چندان بهتر نیست. آستانه به‌دلیل رشد تقاضا، چند هفته تعمیرات پالایشگاه آتیراو از اواخر ژوئن تا اوایل ژوئیه و کاهش واردات از روسیه، در تابستان با کمبود این فرآورده روبه‌رو است.
جنگ آمریکا علیه ایران و محدودیت گزینه‌های وارداتی
در خارج از منطقه نیز فروپاشی آتش‌بس شکننده میان ایران و ایالات متحده، یافتن تأمین‌کنندگان تازه را برای کشورهای آسیای مرکزی دشوارتر می‌کند. چین در اوایل مارس و پس از آغاز جنگ آمریکا علیه ایران محدودیت‌هایی بر صادرات فرآورده‌های نفتی اعمال کرد.
آژانس بین‌المللی انرژی درباره بازگشت فشار بر عرضه بنزین و گازوئیل پس از ازسرگیری تنش‌ها در غرب آسیا هشدار داده است. در چنین شرایطی، بعید به نظر می‌رسد پکن بتواند بخش بزرگی از کاهش صادرات روسیه را جبران کند.
بحران سوخت آسیای مرکزی اکنون از کاهش تولید و صادرات روسیه فراتر رفته و توان کشورهای منطقه برای یافتن منابع جایگزین را نیز تحت فشار قرار داده است. قرقیزستان و تاجیکستان با کمبود و افزایش قیمت مواجه‌اند و قزاقستان نیز به‌دلیل نیازهای داخلی، تعمیر پالایشگاه‌ها و تقاضای فصلی، توان محدودی برای کمک به همسایگان دارد.
منبع: دیپلمات
انتهای پیام/انرژی
