مسیر اقتصاد/ شوری خاک یکی از محدودیتهای مهم تولید پایدار کشاورزی در ایران است. بخشهای وسیعی از مناطق خشک و نیمهخشک کشور، بهویژه فلات مرکزی، دشتهای ساحلی جنوب و دشت خوزستان، با درجات مختلف شوری مواجه هستند. از حدود ۱۸ میلیون هکتار اراضی کشاورزی کشور، حدود ۵۸ درصد دارای شوری کمتر از ۲ دسیزیمنس بر متر و در طبقه غیرشور قرار دارند و بقیه اراضی با درجات متفاوتی از شوری مواجهاند.
شوری خاک علاوه بر عوامل طبیعی مانند آبهای زیرزمینی شور، هوازدگی سنگ مادر و فرسایش بادی، تحت تأثیر عوامل انسانی از جمله مدیریت نامناسب آبیاری و برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی نیز تشدید میشود. در برخی مناطق نیز نفوذ آبهای شور به سفرههای آب شیرین، کیفیت منابع آب را کاهش داده است. در چنین شرایطی، استفاده هدفمند از منابع غیرمتعارف، از جمله آب و خاک شور، میتواند یکی از مسیرهای افزایش بهرهبرداری از ظرفیتهای موجود باشد.
یکی از حوزههایی که بهشدت از محدودیت آب و شرایط اقلیمی تأثیر میپذیرد، تأمین علوفه دام است. کمبود علوفه میتواند هزینه تولید محصولات دامی را افزایش دهد و فشار بیشتری بر دامداران وارد کند. سالانه بیش از ۲۰ میلیون تن نباتات علوفهای بهصورت زراعی در کشور تولید میشود و حدود ۱۰ میلیون تن نیز، متناسب با شرایط جوی هر سال، از مراتع تأمین میشود. توسعه بیشتر تولید علوفه از مسیر افزایش سطح زیرکشت محصولات آببری مانند یونجه و ذرت علوفهای، نیازمند مصرف منابع آب بیشتری است و افزایش فشار بر مراتع نیز میتواند به تخریب آنها منجر شود.
از این رو، استفاده از اراضی و منابع آب شور برای تولید بخشی از علوفه میتواند امکان توسعه صنعت دامپروری را بدون افزایش متناسب فشار بر آب شیرین و مراتع فراهم کند. در صورت توسعه این ظرفیت، حتی امکان کاهش بخشی از سطح زیرکشت گیاهان علوفهای آببر و اختصاص منابع آب و زمین آزادشده به دیگر محصولات راهبردی وجود خواهد داشت.
گیاهان شورزی؛ منبع مکمل تأمین خوراک دام
یکی از ظرفیتهای موجود برای استفاده از منابع شور، گیاهان شورپسند یا «هالوفیتها» و دیگر گونههای مقاوم به شوری هستند. این گیاهان بهصورت طبیعی یا دستکاشت در مناطقی مانند اراضی نیمهبیابانی شور، سواحل، حاشیه کویرها و خاکهای تخریبشده رشد میکنند و توان تحمل سطوح بالای شوری را دارند. برخی از آنها علاوه بر تثبیت شنهای روان، تولید زیستتوده، کود سبز و دیگر کاربردها، قابلیت استفاده بهعنوان علوفه دام را نیز دارند.
ایران از تنوع قابلتوجهی در این زمینه برخوردار است. از مجموع ۱۲۱۶ گونه گیاه هالوفیت و مقاوم به شوری شناساییشده در جهان، ۴۶۰ گونه در ایران شناخته شده است. این تنوع، ظرفیت مناسبی برای شناسایی و توسعه گونههایی فراهم کرده که علاوه بر تحمل شوری، از ارزش علوفهای مناسبی نیز برخوردارند.
بسیاری از گیاهان شورزی حاوی پروتئین و کربوهیدرات قابلهضم هستند و برخی از آنها از نظر ارزش غذایی قابلیت رقابت با علوفههای متعارفی مانند یونجه و شبدر را دارند. با این حال، میزان نمک در برخی گونهها بالاست و باید در تنظیم جیره غذایی دام مورد توجه قرار گیرد. به همین دلیل، یکی از شیوههای مناسب استفاده از این گیاهان، اختلاط آنها با دیگر اجزای جیره و استفاده بهعنوان بخشی از خوراک دام است. برخی مطالعات نیز نشان دادهاند کیفیت گوشت و شیر دامهایی مانند گوسفند و بز در صورت استفاده مناسب از علوفههای شورزی میتواند با دامهای تغذیهشده با علوفههای رایج قابل مقایسه باشد؛ هرچند مصرف این علوفه در برخی موارد نیاز دام به آب را افزایش میدهد.
کدام گیاهان برای تولید علوفه مناسباند؟
گونههای مختلفی برای تولید علوفه در شرایط شور قابل استفاده هستند. ارزن پادزهری از جمله گیاهان چندساله مقاوم به شوری و خشکی است که تا شوری حدود ۲۰ دسیزیمنس را تحمل میکند و در شرایط شوری ۱۶ دسیزیمنس، عملکرد حدود ۱۰ تن علوفه خشک در هکتار برای آن گزارش شده است. امکان برداشت پنج تا شش چین در سال و اختلاط حدود ۲۵ درصدی آن با یونجه در جیره دام از دیگر ویژگیهای این گیاه است.
ارزن شندوست نیز ضمن تحمل شوری و خشکی، به دلیل دفع نمک و جلوگیری از انباشت آن در بافت، علوفهای مناسب برای دام تولید میکند. کوشیا یا علف جارو نیز در مناطقی که امکان کشت یونجه محدود است قابلیت استفاده دارد و عملکرد آن، بسته به شرایط آبوهوایی و شوری، بین ۵ تا ۳۵ تن علوفه تر در هکتار گزارش شده است. استفاده از این گیاه تا حدود ۴۰ درصد جیره دام توصیه شده است.
سالیکورنیا از دیگر گونههایی است که توان تحمل شوری بسیار بالا را دارد و در مناطق مختلف ایران، از خوزستان و بوشهر تا یزد، اصفهان و سواحل جنوبی رشد میکند. کنجاله این گیاه پس از روغنگیری دارای ۴۰ تا ۴۵ درصد پروتئین است و میتواند در تغذیه دام استفاده شود. در بوشهر و با استفاده از آب با شوری بالا، عملکرد ۱۰ تا ۱۲ تن علوفه خشک در هکتار برای آن گزارش شده است.
آتریپلکس یا سَلمَکی نیز از شناختهشدهترین گیاهان شورپسند علوفهای است. برخی گونههای آن شوری ۵۵ تا ۶۰ دسیزیمنس را تحمل میکنند و در مناطق دارای بارندگی بالاتر از ۲۵۰ میلیمتر امکان بهرهبرداری دیم از آن وجود دارد. عملکرد ۲ تا ۷ تن علوفه خشک در هکتار در شرایط شور برای گونههای مختلف این گیاه گزارش شده است. سنکروس نیز از گندمیان علوفهای مقاوم به شوری است و ظرفیت کشت آن در حدود ۴۰۰ هزار هکتار از سواحل مکران و دیگر مناطق شور کشور برآورد شده است.
شورورزی جایگزین کامل علوفههای متعارف نیست
گیاهان شورزی را نمیتوان جایگزین کامل علوفههای متعارف دانست. میزان نمک، کیفیت تغذیهای و مقدار مناسب استفاده از هر گونه در جیره متفاوت است و توسعه کشت آنها نیز باید متناسب با شرایط آب، خاک و اقلیم هر منطقه انجام شود. با این حال، این گیاهان میتوانند در مناطق مستعد، بخشی از کمبود فصلی علوفه را جبران کنند و امکان استفاده از آب و زمین شور را برای تولید خوراک دام فراهم آورند.
گسترش هدفمند کشت گیاهان شورزی همچنین میتواند امکان کاهش سطح زیرکشت برخی علوفههای آببر را فراهم کند و از فشار بر منابع آب شیرین و مراتع بکاهد. ایران با برخورداری از اراضی و منابع آب شور و تنوع بالای گونههای مقاوم به شوری، ظرفیت قابلتوجهی در این زمینه دارد. استفاده از این ظرفیت، در کنار کشت متعارف علوفه، میتواند یکی از مسیرهای افزایش تولید داخلی خوراک دام و استفاده اقتصادی از منابع آب و خاک شور کشور باشد.
انتهای پیام/ کشاورزی
