به گزارش مسیر اقتصاد ترکیه و عربستان سعودی در ماه ژوئن تفاهمنامهای برای گسترش همکاریهای ریلی امضا کردند و مقامهای ترکیه پس از آن از برنامه ایجاد اتصال ریلی میان دو کشور از مسیر سوریه و اردن خبر دادند؛ طرحی که بهعنوان احیای مسیر تاریخی راهآهن حجاز مطرح شده است. این امر باعث نگرانی در اسرائیل شده است، زیرا این رژیم ابتکار مذکور را تهدیدی جدی برای بلندپروازیهای خود در راهگذر هند-اروپا (آیمک) محسوب میکند. به باور مقامات تلآویو، راه آهن حجاز با دورزدن این رژیم جایگاه راهبردی آن را تضعیف میکند.
دلیل نگرانی اسرائیل از احیای راهآهن حجاز
براساس اعلام رسانههای سعودی، توافق احیای راهآهن حجاز بین ترکیه و سعودی در راستای تقویت همکاری جهت استانداردسازی ریلی، کاربرد فناوری و نوآوریهای مرتبط، تسهیل تبادل تجربه و دانش، بهرهبرداری و نگهداری پروژههای ریلی خواهد بود. البته جنبه تاریخی این پروژه نیز غیر قابل انکاری است. همچنین این توافقنامه تنها چند ماه پس از توافق سه کشور ترکیه، اردن و سوریه جهت تدوین نقشهراه فنی پنجساله برای احیای زیرساختهای ترانزیتی منعقد شد.
اما این توافقنامه برای اسرائیل بسیار فراتر از حساسیت ساده است. زیرا احیای راهآهن حجاز را نه به عنوان رقابت منطقهای در حوزه ترانزیت، بلکه تهدیدی برای راهگذر آیمک محسوب میکند. این راهگذر که در سپتامبر ۲۰۲۳ معرفی شد و تفاهمنامه آن به امضا رسید، به دنبال تعریف اسراییل به عنوان گره حیاتی در ترانزیت میان خلیجفارس و اروپا است، اما این ابتکارات تلآویو به ویژه پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آسیب دیده است. بخشی از این انتقادات، رقابت موجود در توسعه مسیرهای تجاری را نادیده میگیرد؛ زیرا طرحهای ترانزیتی اسرائیل نیز در کنار اهداف اقتصادی، آثار سیاسی و راهبردی دارند. برای نمونه، ایوب کارا، وزیر پیشین ارتباطات اسرائیل، پروژه حجاز را با ماهیت نظامی دانسته و گفته است که «هرگونه همکاری امنیتی و نظامی با هدف تضعیف اسرائیل مایه نگرانی است».
همچنین، مندی صفدی، عضو حزب لیکود و پژوهشگر روابط بینالملل، دیدگاهی مشابه دارد. به باور او، این پروژه نه تنها پیامدهای برای رژیم اسرائیل دارد بلکه موجب نگرانی اروپا نیز خواهد شد. او گفته است که «ترکیه میتواند از این راهگذر تجاری به عنوان اهرم فشار برای پیشبرد اهداف سیاسی خود استفاده کند.» میری رگو، وزیر حملونقل اسرائیل، نیز از پیشگامان اظهارات جنجالی در مورد پروژه حجاز است. او در نامهای به بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، مدعی شد که «ما شاهد دگرگونی شتابان در همکاریهای منطقهای در حوزه تجارت و انرژی هستیم که عمدتا اسرائیل را حذف و تهدیدی جدی واقعی برای امنیت ملی به شمار میآیند». به باور وی، پروژه ریلی حجاز و همچنین سایر راهگذرهای منطقه میتوانند «برای همیشه مسیر اسرائیل را مسدود کنند». اگر چنین سناریوهایی محقق شود، این رژیم خارج از نقشه تجارت جهانی باقی خواهد ماند.
چشمانداز مبهم توافقنامه ریلی آنکارا-ریاض
بدون تردید، آنکارا از طریق راهآهن حجاز به دنبال جاهطلبیهای منطقهای خود است. یک ماه پیش از امضای تفاهمنامه مذکور، عمر بولات، وزیر تجارت ترکیه، گفت: «کاهش نفوذ منطقهای اسرائیل، همراه با افزایش ثبات سیاسی و اقتصادی میان کشورهای منطقه؛ رفاه اقتصادی، صلح و ثبات را برای غرب آسیا، خلیج فارس و مرزهای جنوبی ترکیه به همراه خواهد آورد.» اینکه آیا این طرح بزرگ فراتر از روی کاغذ و ایده خواهد رفت یا خیر، همچنان پرسشی بسیار مهم است، زیرا آنکارا پیشتر نیز در سال ۲۰۰۹ ایدهای مشابه را مطرح کرده بود.
پروژه کنونی فاقد سازوکار روشن تأمین مالی و حامی مشخص است. همچنین باید درباره نحوه حکمرانی مسیر میان همه کشورهای شرکتکننده به تفاهم رسید. در این میان، موضوع امنیت نیز احتمالاً به چالش مهمی تبدیل میشود، زیرا بخش عمده راهآهن از سوریه درگیر جنگ عبور میکند و بهویژه همچنان با کانونهای بیثباتی در جنوب خود دستبهگریبان است که حضور اسرائیل در استان قنیطره نیز بر این امر میافزاید.
در سناریوی دیگر، احتمالا این پروژه میتواند در آیندهای دور به سود اسرائیل باشد. گالیا لیندنستراوس در اسرائیل هیوم نوشت: «اگرچه در نگاه نخست احیای راهآهن حجاز بهنظر میرسد برای دورزدن اسرائیل طراحی شده، اما بررسی برخی نقشههای منتشرشده همزمان با امضای توافق، نشان میدهد که ارتباط تاریخی با بندر حیفا نیز در منظور شده است.» افزون بر این، با توجه به اینکه کمبود زیرساخت مناسب ریلی در اردن همچنان مهمترین عامل محدودکننده چشمانداز آیمک است، احتمالا رژیم اسرائیل از توافق آنکارا و ریاض به دلیل ساختوساز در اردن نیز سود ببرد. در این صورت، راهآهن حجاز تهدیدی راهبردی اندکی برای رژیم محصور خواهد بود و در واقع بیشتر فرصتی برای تجارت است تا جنگ.
منبع: تارنمای Countercurrents
انتهای پیام/ حمل و نقل
