مسیر اقتصاد/ با افزایش نرخ سوم بنزین به ۱۰ هزار تومان اولین انتظار این است که خودروهای پرمصرف سفر خود را کاهش دهند. اما این تنها واکنش ممکن نیست. مالک یک خودروی دوگانهسوز میتواند به جای کاهش پیمایش، بخش بیشتری از سفر خود را با CNG انجام دهد.
این تفاوت از منظر سیاستگذاری بسیار مهم است. کاهش سفر هزینه رفاهی دارد؛ جانشینی سوخت میتواند بنزین را کاهش دهد، بدون آنکه الزاماً همان مقدار جابهجایی حذف شود. در شرایطی که هدف کشور رساندن مصرف بنزین به محدوده تولید داخلی است، CNG دقیقاً از همین جهت ارزش پیدا میکند.
نرخ سوم ۱۰ هزار تومانی معادله اقتصادی CNG را تغییر میدهد
نرخ رسمی CNG از خرداد ۱۳۹۸ به ۴۵۳ تومان در هر مترمکعب افزایش یافت. مطابق بررسیها هر مترمکعب CNG از نظر پیمایش تقریباً معادل یک لیتر بنزین در نظر گرفته میشود. با این تقریب برای خودرویی که وارد نرخ سوم شده باشد، اختلاف اسمی میان یک لیتر بنزین و تقریباً یک مترمکعب CNG به حدود ۹۵۵۰ تومان میرسد.
البته این مقایسه نباید بیش از حد ساده شود. مصرف واقعی خودرو روی CNG و بنزین، نوع موتور، کیفیت کیت و شرایط رانندگی متفاوت است. با این حال، نرخ ۱۰ هزار تومان جذابیت استفاده از CNG را برای خودروهای پرپیمایش بهشدت افزایش میدهد.
تجربه گذشته؛ CNG زمانی رشد کرد که فاصله اقتصادی واقعی افزایش یافت
بررسیها نشان میدهد سهم جایگزینی بنزین با CNG در خودروهای سبک از حدود ۱۸.۲ درصد در ۱۳۹۲ به ۱۸.۷ درصد در ۱۳۹۳ رسید؛ اما در ۱۳۹۴، پس از تکنرخی شدن بنزین ۱۰۰۰ تومانی و افزایش مزیت نسبی CNG، این سهم به حدود ۲۰.۲ درصد رسید[۱]. پس از آن با ثابت ماندن قیمتهای اسمی و کاهش تدریجی ارزش واقعی صرفهجویی، سهم جایگزینی تا سال ۱۳۹۸ به حدود ۱۷.۲ درصد کاهش یافت.
آبان ۱۳۹۸ بار دیگر یک تغییر مهم ایجاد کرد؛ بنزین سهمیهای به ۱۵۰۰ و بنزین آزاد به ۳۰۰۰ تومان رسید و سهمیه خودروی شخصی دوگانهسوز نیز ۳۰ لیتر تعیین شد. شواهد استانی نیز واکنش سریع CNG را نشان میدهد؛ برای نمونه در فارس پس از اجرای طرح، مصرف CNG حدود ۱۵ درصد افزایش یافت. بنابراین میتوان نتیجه گرفت، راننده فقط قیمت CNG را نمیبیند؛ مقدار پولی را میبیند که با انتخاب CNG به جای بنزین صرفهجویی میکند.
مسئله امروز ظرفیت بلااستفاده CNG است
مهمترین ویژگی CNG این است که برای افزایش استفاده از آن، لازم نیست همه زیرساخت از صفر ساخته شود. مدیرعامل شرکت ملی پخش در تیر ۱۴۰۵ اعلام کرده ظرفیت فعلی عرضه CNG حداقل ۳۵ میلیون مترمکعب در روز است، در حالی که مصرف تنها ۱۴ تا ۱۵ میلیون مترمکعب در روز است. کشور در گذشته حتی به حدود ۲۵ میلیون مترمکعب مصرف روزانه نیز رسیده است[۲].
به بیان دیگر، بیش از ۲۰ میلیون مترمکعب ظرفیت اسمی بلااستفاده در شبکه وجود دارد. گزارشهای فعلی همچنین از بیش از چهار میلیون خودروی دوگانهسوز و حدود ۲۵۰۰ جایگاه حکایت دارند[۳]. انجمن صنفی CNG تعداد خودروها را حدود ۴.۵ میلیون دستگاه برآورد کرده و میگوید بخش مهمی از آنها تاکسی و وانت با پیمایش بالا هستند[۴]. بنابراین سریعترین سیاست، بازگشت خودروهای دوگانهسوز موجود به استفاده بیشتر از گاز است.
یک هدف واقعبینانه؛ ابتدا ۲۰ تا ۲۲ میلیون مترمکعب
ظرفیت ۳۵ میلیون مترمکعبی را نباید به معنای آن دانست که میتوان فوراً ۲۰ میلیون لیتر بنزین را حذف کرد. برای مرحله نخست، بازگشت مصرف CNG از حدود ۱۵ میلیون مترمکعب به ۲۰ تا ۲۲ میلیون مترمکعب در روز هدف واقعبینانهتری است. این یعنی پنج تا هفت میلیون مترمکعب افزایش مصرف روزانه و از نظر فیزیکی، ظرفیت جانشینی تقریباً مشابهی برای بنزین.
اگر در مرحله بعد مصرف به سطح تاریخی حدود ۲۴ تا ۲۵ میلیون مترمکعب بازگردد، ظرفیت نظری جایگزینی در مقایسه با امروز به حدود ۹ تا ۱۰ میلیون لیتر بنزین در روز نزدیک میشود. انجمن صنفی نیز کاهش مصرف CNG از حدود ۲۴ به ۱۵.۵ میلیون مترمکعب طی دو سال اخیر را یکی از عوامل افزایش تقاضای بنزین دانسته است.
اما اینها ظرفیت جانشینی است که تضمین کاهش خالص بنزین به همان مقدار نخواهد بود. بخشی از افزایش CNG ممکن است ناشی از افزایش کل پیمایش باشد یا با اثری که قبلاً برای نرخ ۱۰ هزار تومانی محاسبه شد، همپوشانی داشته باشد.
CNG رایگان میتواند محرک باشد، اما سیاست دائمی نیست
از ابتدای مرداد ۱۴۰۵، با هماهنگی شرکت ملی پالایش و پخش، پویش عرضه رایگان CNG با مشارکت داوطلبانه بیش از هزار جایگاه آغاز شده است. شرکت ملی پالایش و پخش هدف این اقدام را ترویج CNG و مدیریت مصرف بنزین اعلام کرده است[۵].
این اقدام میتواند برای بازگرداندن رانندگان به CNG مفید باشد، اما رایگان کردن دائمی سوخت راهحل پایداری نیست. جایگاه نیز باید از نظر اقتصادی قادر به ادامه فعالیت، تعمیر کمپرسورها و سرمایهگذاری در تجهیزات باشد. آنچه اهمیت دارد حفظ یک مزیت قیمتی پایدار و قابل پیشبینی نسبت به بنزین حاشیهای است.
چهار شرط برای اینکه CNG واقعاً بنزین را کاهش دهد
اولویت نخست باید خودروهای پرتردد و دوگانهسوز موجود باشد؛ تاکسی، وانت، تاکسی اینترنتی و ناوگان خدماتی، زیرا هر تبدیل یا تغییر رفتار در آنها چند برابر یک خودروی کمپیمایش صرفهجویی ایجاد میکند.
دوم، جایگاه باید در دسترس و قابل اتکا باشد. صف، خرابی کمپرسور یا فاصله زیاد تا جایگاه میتواند حتی مزیت قیمتی بزرگ را بیاثر کند.
سوم، تبدیل خودرو باید استاندارد و ایمن باشد. سیاست تبدیل رایگان برخی خودروها هماکنون در حال اجراست. توسعه آن باید با بازرسی مخازن و کیفیت تجهیزات همراه باشد.
چهارم، نباید محدودیت گاز طبیعی فراموش شود. ایران خود با ناترازی شدید گاز در زمستان مواجه است و گزارشهای رسمی و پارلمانی از کسری چندصد میلیون مترمکعبی در روزهای سرد سخن میگویند. بنابراین برنامه CNG باید با تضمین تخصیص گاز حملونقل و برنامه فصلی شبکه گاز هماهنگ شود.
نرخ ۱۰ هزار تومان بدون برنامه CNG یک فرصت ازدسترفته است
افزایش نرخ سوم بنزین تا ۱۰ هزار تومان، فاصله اقتصادی بنزین و CNG را به سطحی میرساند که میتواند رفتار خودروهای دوگانهسوز پرمصرف را بهطور جدی تغییر دهد. در عین حال، کشور بیش از ۲۰ میلیون مترمکعب ظرفیت اسمی بلااستفاده CNG دارد و پیشتر نیز مصرف ۲۴ تا ۲۵ میلیون مترمکعب در روز را تجربه کرده است. بنابراین در شرایطی که چند میلیون لیتر کاهش روزانه بنزین برای بازگشت به تراز داخلی اهمیت دارد، احیای CNG یکی از معدود ابزارهایی است که میتواند در کوتاهمدت و با استفاده از زیرساخت موجود اثر چندمیلیونلیتری ایجاد کند.
اما CNG را نباید به یک شعار «سوخت ارزان» تقلیل داد. سیاست مؤثر باید مزیت قیمت را با جایگاه قابل اتکا، تبدیل استاندارد، تمرکز بر خودروهای پرتردد و تضمین عرضه گاز ترکیب کند. در نتیجه، نرخ سوم ۱۰ هزار تومان باید بهعنوان فرصتی برای تغییر سوخت از بنزین به CNG طراحی شود. در غیر این صورت بخشی از افزایش هزینه خانوار و راننده به کاهش رفاه تبدیل میشود، بدون آنکه تمام ظرفیت موجود برای کاهش مصرف بنزین فعال شده باشد.
منابع:
[۱] ترازنامه هیدروکربوری ۱۴۰۰
[۲] خبرگزاری تسنیم؛ شناسه خبر: ۳۶۴۸۹۳۷
[۳] خبرگزاری تسنیم؛ شناسه خبر: ۳۶۵۵۲۱۹
[۴] خبرگزاری تسنیم؛ شناسه خبر: ۳۶۷۱۴۰۵
[۵] خبرگزاری تسنیم؛ شناسه خبر: ۳۶۵۵۷۵۸
انتهای پیام/ انرژی
