مسیر اقتصاد/ روسیه که بزرگترین صادرکننده گندم جهان است، در پی حملات اخیر اوکراین به شناورهای خود در دریای آزوف، تردد از آبراه دون–آزوف را بهطور موقت متوقف کرد. در این حملات ۱۳ شناور روسی، از جمله ۱۰ نفتکش، هدف قرار گرفتند و روسیه نیز پذیرش درخواست عبور کشتیها از تنگه کرچ را متوقف کرد. به گفته تحلیلگران بازار، تا یکچهارم صادرات گندم روسیه از مسیر دریای آزوف انجام میشود و انتشار خبر محدودیت تردد، قیمت گندم در بورس یورونکست را تا حدود ۴ درصد افزایش داد.
تحولات روزهای بعد نشان داد مسئله به واکنش اولیه بازار محدود نمانده است. تردد از دریای آزوف در روزهای بعد همچنان با محدودیت مواجه بود و با تشدید حملات روسیه و اوکراین به شناورها و زیرساختهای بندری در دریای سیاه و دریای آزوف، قیمت گندم اروپا در یک روز حدود ۷ درصد و قیمت قراردادهای آتی گندم در شیکاگو حدود ۵ درصد افزایش یافت. برخی تحلیلگران نیز هشدار دادهاند در صورت تداوم اختلال در مسیرهای دریایی، صادرات گندم روسیه ممکن است ۵ تا ۱۰ میلیون تن کاهش یابد.
این در حالی است که بنادر کلیدی روسیه در دریای سیاه، مانند نووروسیسک، نیز از ابتدای جنگ اوکراین با تهدیدهای امنیتی مواجه بودهاند. در چنین شرایطی، راهگذر بینالمللی شمال–جنوب که از خاک ایران عبور میکند، بهعنوان تنها مسیر معقول و اقتصادی برای جایگزینی با مسیر سنتی دریای سیاه و کانال سوئز مطرح است؛ زیرا بنادر جایگزین روسیه مانند سنپترزبورگ و ولادیوستوک، فاصله بسیار بیشتری با بازارهای هدف دارند یا از امکانات محدودی برای بارگیری غلات برخوردارند.
راهگذر شمال–جنوب؛ مسیر دسترسی روسیه به بازارهای جنوبی
راهگذر شمال–جنوب یک شبکه چندوجهی دریایی، ریلی و جادهای به طول ۷۲۰۰ کیلومتر است که از بمبئی در هند آغاز میشود و از طریق اقیانوس هند، خلیج فارس و بندرعباس به بنادر شمالی ایران، از جمله انزلی و امیرآباد و سپس به روسیه و در ادامه به شمال اروپا میرسد و به صورت دو طرف کشورهای مختلف مسیر را به یکدیگر متصل میکند. موافقتنامه ایجاد این راهگذر در سال ۲۰۰۰ میان ایران، روسیه و هند امضا شد و این شبکه اکنون دارای شاخههای غربی، میانی و شرقی است که ایران را بهطور مستقیم به شبکه حملونقل اوراسیا متصل میکند.
این مسیر نهتنها از امنیت بیشتری برخوردار است، بلکه میتواند زمان و هزینه حملونقل را در مقایسه با مسیر سنتی دریای سیاه و کانال سوئز به میزان قابلتوجهی کاهش دهد. افزایش ناامنی در دریای آزوف و دریای سیاه نیز ضرورت تنوعبخشی روسیه به مسیرهای صادراتی و استفاده بیشتر از ظرفیت راهگذر شمال–جنوب را تقویت کرده است.
فرصت تبدیل ایران به مرکز ترانزیت غلات
ایران از زیرساختهای قابلتوجهی برای تبدیلشدن به مرکز ترانزیت و فرآوری غلات برخوردار است. در بخش ترانزیت ریلی و جادهای، ایستگاههای مرزی اینچهبرون با ظرفیت ۳ میلیون تن، سرخس با ۶ میلیون تن و جلفا با ۵ میلیون تن، در مجموع ظرفیتی بالغ بر ۱۴ میلیون تن دارند.
مسیرهای جادهای نیز حدود ۱۰ میلیون تن ظرفیت مبادلات ترانزیتی دارند که مجموع ظرفیت ترانزیت زمینی کشور را به رقمی بین ۱۹ تا ۲۴ میلیون تن در سال میرساند. در بخش دریایی نیز بنادر شمالی ایران در حوضه دریای مازندران حدود ۱۰ میلیون تن و بنادر جنوبی نیز نزدیک به ۱۰ میلیون تن ظرفیت جابهجایی کالا در مسیر راهگذر شمال–جنوب دارند. این ظرفیتها میتوانند برای انتقال دوطرفه کالا مورد استفاده قرار گیرند.
ظرفیت ایران برای فرآوری غلات روسیه
مزیت ایران به عبور کالا از قلمرو کشور محدود نمیشود. ایران دارای ظرفیت خالی قابلتوجهی در صنایع تبدیلی غلات است و میتواند بهجای اکتفا به ترانزیت، از فرآوری غلات و صادرات محصولات نهایی نیز ارزش افزوده ایجاد کند.
این ظرفیتها شامل ۱۲ تا ۱۸ میلیون تن در کارخانههای آرد و آسیابانی، نیم میلیون تن در صنعت ماکارونی و پاستا و یک میلیون تن در تولید شیرینی و بیسکویت است. این ویژگی به ایران امکان میدهد افزون بر ایفای نقش ترانزیتی، به مرکز فرآوری و صادرات مجدد محصولات کشاورزی نیز تبدیل شود.
در این الگو، بخشی از غلات روسیه میتواند پس از ورود به ایران، متناسب با نیاز بازارهای مقصد به آرد، ماکارونی، بیسکویت و دیگر محصولات غذایی تبدیل شود. این رویکرد درآمد و اشتغال بیشتری در مقایسه با عبور ساده کالا ایجاد میکند و سهم ایران از ارزش افزوده زنجیره تجارت غلات را افزایش میدهد.
الزامات تبدیل موقعیت جغرافیایی به جریان واقعی بار
بهرهبرداری از این موقعیت به اقدام هماهنگ و فوری نیاز دارد. ایران باید همزمان با مذاکره با صادرکنندگان و شرکتهای حملونقل روسی، تعرفه رقابتی و باثباتی برای انتقال غلات تعیین کند، تشریفات گمرکی و مرزی را کاهش دهد و ظرفیت واگنهای حمل غلات، سیلوها، انبارها و پایانههای تخصصی را متناسب با جریان جدید بار افزایش دهد.
انعقاد قراردادهای بلندمدت با طرفهای روسی نیز اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بدون تضمین حجم مشخصی از بار، سرمایهگذاری در زیرساختهای ترانزیتی و تبدیلی توجیه اقتصادی کافی نخواهد داشت. هدف ایران باید تثبیت بخشی از صادرات غلات روسیه در مسیر شمال–جنوب باشد تا حتی پس از کاهش تنشهای دریای آزوف، استفاده از مسیر ایران ادامه پیدا کند.
فرصت ایران در زنجیره تأمین غذای جهان
روسیه نقشی حیاتی در تأمین غلات و کود مورد نیاز جهان دارد. استفاده از ظرفیتهای ایران میتواند ضمن کمک به ثبات امنیت غذایی بینالمللی و کاهش نوسانات شدید قیمت در بازارهای جهانی، جایگاه ایران را بهعنوان شریکی راهبردی و قابلاعتماد برای کشورهای تولیدکننده و مصرفکننده تثبیت کند.
این روند منافع اقتصادی قابلتوجهی از محل ترانزیت و صادرات محصولات تبدیلی دارای ارزش افزوده برای ایران به همراه دارد و موجب ایجاد پیوند و وابستگی مثبت برخی کشورها به مسیرهای ترانزیتی ایران میشود.
هرچند توقف تردد از آبراه دون–آزوف ممکن است موقتی باشد، تهدید حملات اوکراین علیه مسیرها و شناورهای صادراتی روسیه همچنان پابرجاست و تحولات روزهای بعد نیز تداوم این ریسک را نشان داده است. این بحران پنجرهای تاریخی برای ایران گشوده است تا با تکیه بر موقعیت جغرافیایی و زیرساختهای موجود، به بازیگری کلیدی در زنجیره تأمین غذای جهان تبدیل شود.
منابع:
رویترز؛ پیوند اول، پیوند دوم، پیوند سوم
انتهای پیام/ کشاورزی
