مسیر اقتصاد/ میزان تلفات شبکه برق ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی در سطح بالاتری قرار دارد. بخش قابل توجهی از این وضعیت به عوامل ساختاری از جمله فرسودگی بخشی از تجهیزات شبکه، فاصله قابل توجه میان مراکز تولید و مصرف و گستردگی جغرافیایی خطوط انتقال بازمیگردد. بررسی این مسئله نشان میدهد کاهش تلفات شبکه میتواند بهعنوان یکی از مسیرهای مهم ارتقای بهرهوری و استفاده مؤثرتر از ظرفیت تولید برق کشور مورد توجه سیاستگذاران قرار گیرد.
تلفات انرژی؛ شاخص سنجش کارایی شبکه برق
در شبکههای برق، تلفات انرژی به میزان برقی گفته میشود که در فرایند انتقال و توزیع پیش از رسیدن به مصرفکننده از دست میرود. این تلفات معمولاً به دلایل فنی نظیر مقاومت خطوط انتقال، عملکرد ترانسفورماتورها و شرایط تجهیزات شبکه رخ میدهد و یکی از شاخصهای مهم برای ارزیابی کارایی فنی شبکههای برق در جهان محسوب میشود.
اهمیت این شاخص زمانی بیشتر آشکار میشود که حجم تولید برق کشور در نظر گرفته شود. بر اساس برآوردها، تولید ویژه نیروگاههای کشور در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۷۶ میلیارد کیلوواتساعت است. با در نظر گرفتن تلفات حدود ۱۰.۰۹ درصدی در شبکه برق، سالانه نزدیک به ۳۸ میلیارد کیلوواتساعت انرژی الکتریکی در فرایند انتقال و توزیع از بین میرود[۱].
برای درک ابعاد این رقم میتوان آن را با ظرفیت تولید نیروگاهها مقایسه کرد. یک نیروگاه با ظرفیت هزار مگاوات، مانند نیروگاه هستهای بوشهر، در طول یک سال حدود ۶ میلیارد کیلوواتساعت برق تولید میکند. بر این اساس، میزان انرژی تلف شده در شبکه برق ایران تقریباً معادل تولید سالانه حدود شش نیروگاه هستهای بوشهر است؛ ظرفیتی که عملاً بدون ایجاد ارزش اقتصادی از دست میرود.
فاصله تلفات شبکه برق ایران با استانداردهای جهانی
مقایسه عملکرد شبکه برق ایران با بسیاری از کشورهای صنعتی نشان میدهد میزان تلفات در ایران بالاتر از استانداردهای رایج جهانی قرار دارد. در اغلب کشورهای توسعهیافته، سهم تلفات شبکه برق معمولاً در محدوده ۵ تا ۶ درصد قرار دارد و میانگین جهانی این شاخص نیز حدود ۸ درصد برآورد میشود. بهعنوان مثال، میزان تلفات برق در هلند حدود ۴.۸ درصد، در استرالیا ۴.۸ درصد، در چین ۵.۵ درصد، در آمریکا ۵.۹ درصد، در فرانسه ۶.۴ درصد و در اتریش ۵.۳ درصد گزارش شده است[۲].
در مقابل، میزان تلفات شبکه برق ایران ۱۰.۰۹ درصد است. این فاصله بیانگر اختلاف قابل توجه در سطح کارایی شبکههای انتقال و توزیع برق میان ایران و کشورهای پیشرفته است.
عوامل مختلفی در شکلگیری این وضعیت نقش دارند. یکی از مهمترین عوامل به ساختار فنی شبکه برق کشور بازمیگردد. فاصله قابل توجه میان مراکز اصلی تولید برق و مناطق مصرف موجب شده است حجم زیادی از انرژی در مسیرهای طولانی منتقل شود.
فرسودگی زیرساختها؛ عامل مؤثر در افزایش تلفات شبکه
علاوه بر ساختار جغرافیایی شبکه، وضعیت تجهیزات انتقال و فوقتوزیع نیز در سطح تلفات شبکه نقش قابل توجهی دارد. در این زمینه، نمودار زیر[۳] نشان میدهد حدود ۲۷.۸ درصد از خطوط انتقال برق کشور بیش از ۳۰ سال عمر دارند. همچنین حدود ۱۹.۶ درصد از پستهای برق کشور از عمر مفید خود عبور کردهاند. وجود چنین سهمی از تجهیزات قدیمی در شبکه موجب افزایش مقاومت خطوط، کاهش کارایی ترانسفورماتورها و در نهایت افزایش تلفات انرژی میشود.
با افزایش سن خطوط انتقال، مقاومت الکتریکی آنها بیشتر میشود و تلفات اهمی در شبکه افزایش مییابد. از سوی دیگر، فرسودگی ترانسفورماتورها میتواند موجب افزایش تلفات آهنی و مسی در این تجهیزات شود و بخشی از انرژی الکتریکی را به گرما تبدیل کند. در مقیاس کل شبکه، کاهش راندمان چنین تجهیزاتی میتواند سهم قابل توجهی در افزایش تلفات برق داشته باشد.
گستردگی شبکه انتقال؛ عامل ساختاری در افزایش اتلاف انرژی
گستردگی جغرافیایی شبکه برق ایران نیز یکی دیگر از عوامل مؤثر بر میزان تلفات به شمار میرود. پراکندگی منابع تولید برق در کشور و فاصله قابل توجه میان محل تولید و مراکز مصرف باعث شده شبکه انتقال برق از نظر طول خطوط در مقیاس بسیار بزرگی توسعه یابد.
بر اساس جدول ارائه شده[۴] در پایین مجموع طول خطوط شبکه برق ایران به بیش از ۹۸۰ هزار کیلومتر میرسد. در چنین شبکه گستردهای حتی افزایش جزئی در مقاومت خطوط یا کاهش راندمان تجهیزات میتواند به افزایش قابل توجه تلفات انرژی منجر شود.
در مجموع، بررسی شاخص تلفات در شبکه برق کشور نشان میدهد بخشی از ظرفیت تولید برق ایران پیش از رسیدن به مصرفکنندگان از بین میرود؛ موضوعی که میتواند معادل ظرفیت چند نیروگاه بزرگ باشد. فاصله بالای میان مراکز تولید و مصرف، گستردگی شبکه انتقال و فرسودگی بخشی از زیرساختهای برق از مهمترین عوامل شکلگیری این وضعیت به شمار میروند. از این رو، کاهش تلفات شبکه از طریق نوسازی تجهیزات، بهینهسازی ساختار انتقال و ارتقای بهرهوری فنی شبکه میتواند بهعنوان یکی از مسیرهای مهم افزایش کارایی صنعت برق و استفاده بهتر از ظرفیت تولید کشور مورد توجه قرار گیرد.
پانویس:
[۱] 57 سال صنعت برق ایران در آیینه آمار
[۲] M. Z. Jacobson, 100% Clean, Renewable Energy and Storage for Everything. Cambridge University Press, 2020.
[۳] گزارش توانیر باعنوان ۵۷ سال صنعت برق در آیینه آمار
[۴] گزارش ماهانه آمار صنعت آب و برق مرداد ماه ۱۴۰۴
انتهای پیام/ انرژی
