به گزارش مسیر اقتصاد علی صالحنیا، مدیر برنامه ملی توسعه و تکمیل زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی، در نخستین نشست از سلسله نشستهای تخصصی زنجیره ارزش نفت و گاز با موضوع «ارزیابی الگوی توسعه زنجیره ارزش متانول در ایران» که یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری برگزار شد، به بررسی مبانی اقتصادی توسعه صنعت متانول، سابقه سیاستهای گازی کشور و ضرورت حرکت به سمت محصولات پاییندستی پرداخت.
تفاوت نگاه بنگاهی و ملی به توسعه صنعت متانول
صالحنیا در ابتدای سخنان خود با تأکید بر ضرورت تفکیک نگاه بنگاهی از نگاه سیاستگذار ملی، گفت: ارزیابی توسعه صنعت متانول از این دو منظر، لزوماً به نتایج یکسانی منجر نمیشود. وی توضیح داد: مدیری که مسئولیت اداره یک مجتمع پتروشیمی را بر عهده دارد، در چارچوب فعالیت بنگاه خود درباره افزایش تولید، تأمین خوراک و سودآوری سرمایهگذاری تصمیم میگیرد. این نگاه با مسئولیت سیاستگذاری که باید منافع کل اقتصاد کشور را در نظر بگیرد، متفاوت است.
به گفته وی، از منظر بنگاهی ممکن است پرسش اصلی این باشد که خوراک بیشتری به تولید متانول، اوره یا اتیلن اختصاص پیدا کند؛ اما در سطح ملی باید بررسی شود که استفاده از گاز طبیعی در کدام مسیر، منفعت بیشتری برای اقتصاد کشور ایجاد میکند.
صالحنیا افزود: سیاستگذار باید میان گزینههای مختلفی از جمله تبدیل گاز به متانول، صادرات مستقیم آن از طریق خط لوله، استفاده از گاز برای افزایش برداشت نفت یا تبدیل آن به گاز طبیعی مایعشده (LNG) مقایسه اقتصادی انجام دهد.
وی تأکید کرد: پاسخ به پرسش درباره مطلوبیت توسعه متانول، به سطح تحلیل وابسته است. ممکن است تولید متانول از منظر یک واحد صنعتی توجیه اقتصادی داشته باشد، اما سیاستگذار ملی باید هزینه فرصت تخصیص گاز به این واحد را نیز در نظر بگیرد.
گسترش گازرسانی در ایران ابتدا منطق اقتصادی داشت
مدیر برنامه ملی توسعه و تکمیل زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی در ادامه، برای توضیح اهمیت توجه به شرایط تاریخی تصمیمگیری، به سابقه استفاده از منابع گاز در ایران اشاره کرد. وی گفت: در سالهایی که تولید نفت ایران پیش از انقلاب به حدود ۶ میلیون بشکه در روز رسیده بود، حجم قابلتوجهی گاز همراه نفت نیز تولید میشد؛ در حالی که مصرف داخلی گاز در مقایسه با شرایط کنونی بسیار محدود بود.
صالحنیا افزود: در آن دوره، صادرات گاز به اتحاد جماهیر شوروی یکی از راههای استفاده از این منابع بود و قراردادهایی برای فروش گاز و دریافت خدمات و تأسیسات صنعتی منعقد شد. وی از احداث ذوبآهن اصفهان بهعنوان یکی از نمونههای همکاری صنعتی ایران و شوروی یاد کرد و گفت: در این روابط، گاز ایران در برابر اجرای برخی پروژههای صنعتی مورد استفاده قرار میگرفت. به گفته وی، با وجود قراردادهای منعقدشده، بر سر قیمت صادرات گاز میان ایران و شوروی اختلافاتی به وجود آمد و طرف مقابل در مقاطعی خواستار تغییر شرایط قیمتگذاری شد.
صالحنیا ادامه داد: در چنین شرایطی، این پرسش مطرح شد که آیا بهتر نیست گاز طبیعی بهجای صادرات با شرایط نامطلوب، در داخل کشور مصرف شود و در مقابل، سوختهای مایعی که پیشتر در شهرها و خانهها استفاده میشد، برای صادرات آزاد شود.
وی توضیح داد: گازرسانی به شهرها میتوانست مصرف فرآوردههایی مانند گازوئیل و گاز مایع را کاهش دهد و امکان صادرات بیشتر این محصولات را فراهم کند. بنابراین گسترش شبکه گازرسانی در آغاز، دارای منطق اقتصادی مشخصی بود.
با این حال، صالحنیا معتقد است این سیاست بهتدریج تحت تأثیر ملاحظات سیاسی نیز قرار گرفت. به گفته وی، گسترش شبکه گازرسانی که ابتدا با محاسبات اقتصادی دنبال میشد، در ادامه به مطالبهای عمومی و موضوعی در رقابتهای سیاسی تبدیل شد.
او افزود: در مقاطع بعدی، گازرسانی به شهرها و روستاها به یکی از موضوعات مورد توجه نمایندگان مجلس و مسئولان تبدیل شد و توسعه شبکه لزوماً فقط بر اساس همان محاسبات اقتصادی اولیه صورت نمیگرفت.
صالحنیا در همین زمینه تأکید کرد: نمیتوان تمام تصمیمهایی را که در طول چند دهه درباره مصرف گاز گرفته شدهاند، صرفاً با معیارهای اقتصادی امروز ارزیابی کرد؛ زیرا شرایط منابع، مصرف و گزینههای پیشروی کشور در هر دوره متفاوت بوده است.
توسعه متانول در گذشته برای ایران دستاورد اقتصادی داشت
صالحنیا در ادامه با اشاره به تغییر شرایط منابع گاز و توسعه میدانهای جدید گفت: در مقاطعی، افزایش تولید گاز و برخورداری از منابع مازاد، زمینه برنامهریزی برای صادرات و توسعه صنایع گازپایه را فراهم کرد. وی افزود: در همین دوره، تلاشهایی نیز برای توسعه صنعت LNG انجام شد و سرمایهگذاریهای قابلتوجهی در این زمینه صورت گرفت، اما برخی از این طرحها به نتیجه مورد انتظار نرسیدند.
به گفته وی، در چنین بستری، حرکت به سمت تولید متانول یکی از گزینههای استفاده از گاز طبیعی بود و ظرفیتهای قابلتوجهی در این صنعت ایجاد شد.
مدیر برنامه ملی توسعه و تکمیل زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی تأکید کرد: نباید با توجه به مشکلات امروز صنعت متانول، تمام تصمیمهای گذشته برای توسعه آن را اشتباه دانست. وی توضیح داد: در زمان آغاز این سرمایهگذاریها، شرایط بازار جهانی، وضعیت منابع گاز و نیاز ارزی کشور با امروز تفاوت داشت. تولید و صادرات متانول در سالهای مختلف برای اقتصاد ایران درآمد ارزی ایجاد کرده و دستاوردهایی به همراه داشته است.
صالحنیا گفت: مسئله اصلی این نیست که چرا ایران در گذشته صنعت متانول را توسعه داده است، بلکه باید بررسی شود که از چه مرحلهای لازم بود سیاست توسعه این صنعت تغییر کند و توجه بیشتری به تکمیل زنجیره ارزش آن صورت گیرد.
وی با تأکید بر اینکه توسعه متانول در مقطع شکلگیری آن میتوانست تصمیم درستی باشد، افزود ادامه همان مسیر در سالهای بعد، بدون توجه کافی به صنایع پاییندستی، موضوع متفاوتی است.
به گفته صالحنیا، سیاست توسعه یک صنعت را نمیتوان مستقل از تحولات زمانی آن ارزیابی کرد. ممکن است تصمیمی در آغاز با شرایط اقتصادی کشور سازگار باشد، اما تداوم بدون تغییر آن در شرایط جدید، به نتایج مطلوبی منجر نشود.
بزرگترین صادرکننده متانول بودن لزوماً مزیت نهایی نیست
صالحنیا در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه ایران در بازار جهانی متانول گفت: نباید صرفاً بزرگ بودن ظرفیت تولید یا صادرات این محصول را به معنای موفقیت کامل در توسعه صنعت پتروشیمی دانست. وی تأکید کرد: متانول در زنجیره صنعت پتروشیمی یک ماده پایه است و بخش مهمی از ارزش اقتصادی آن میتواند در فرایند تبدیل به محصولات دیگر ایجاد شود.
به گفته وی، در بسیاری از فعالیتهای پتروشیمی، متانول بهعنوان خوراک تولید محصولات بعدی مورد استفاده قرار میگیرد و نباید آن را محصول نهایی زنجیره تلقی کرد. صالحنیا توضیح داد: متانول از جمله مواد پایهای است که امکان تبدیل آن به طیف گستردهای از محصولات شیمیایی وجود دارد. از این رو، توسعه ظرفیت تولید آن زمانی میتواند دستاورد بیشتری برای کشور ایجاد کند که امکان حرکت به مراحل بعدی زنجیره نیز فراهم شود.
وی افزود: در مقاطعی، توجه سیاستگذاری بیشتر به افزایش ظرفیت تولید و صادرات متانول معطوف بوده، در حالی که ضرورت داشت درباره نحوه استفاده از این محصول در صنایع پاییندستی نیز تصمیمهای جدیتری اتخاذ شود. صالحنیا تأکید کرد: تأمین متانول بهعنوان ماده اولیه میتواند نقطه آغاز توسعه صنایع دیگر باشد، اما توسعه صنعت پتروشیمی نباید در همین مرحله متوقف شود.
از تولید الفین و اسید استیک تا استفاده از متانول در اقتصاد هیدروژن
مدیر برنامه ملی توسعه و تکمیل زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی در ادامه، به نمونههایی از کاربردهای متانول و ظرفیتهای توسعه زنجیره ارزش آن اشاره کرد. وی گفت: متانول قابلیت تبدیل به محصولات متنوعی را دارد و در ارزیابی آینده این صنعت، باید گزینههای مختلف پاییندستی آن مورد توجه قرار گیرد.
صالحنیا از تولید فرمالدهید، اسید استیک و الفینها بهعنوان نمونههایی از مسیرهای شناختهشده استفاده از متانول نام برد و توضیح داد این محصول میتواند خوراک صنایع شیمیایی مختلفی باشد. وی همچنین به استفاده از متانول برای تولید سوخت اشاره کرد و گفت: با استفاده از فرایندهای مشخص، امکان تبدیل متانول به برخی فرآوردههای سوختی وجود دارد.
به گفته وی، یکی دیگر از کاربردهایی که در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته، استفاده از متانول در تولید پروتئین تکیاخته است. این نوع پروتئین میتواند در تولید خوراک موردنیاز برخی فعالیتها، از جمله پرورش آبزیان، کاربرد داشته باشد.
صالحنیا در ادامه به آینده اقتصاد هیدروژن نیز اشاره کرد و گفت: متانول به دلیل ساختار شیمیایی و برخورداری از هیدروژن، میتواند در برخی مسیرهای مرتبط با تأمین و انتقال هیدروژن مورد توجه قرار گیرد.
وی توضیح داد یکی از مسائل مهم در استفاده گسترده از هیدروژن، دشواریهای مربوط به انتقال و نگهداری آن است. از این منظر، بررسی موادی که امکان حمل هیدروژن در قالب ترکیبات شیمیایی را فراهم میکنند، اهمیت دارد.
صالحنیا متانول را یکی از موادی دانست که میتوان درباره نقش آن در چنین کاربردهایی مطالعه کرد و افزود: این موارد نمونههایی از ظرفیتهایی هستند که نشان میدهند کاربرد متانول به صادرات مستقیم آن محدود نمیشود. وی تأکید کرد وجود مسیرهای مختلف برای استفاده از متانول، ضرورت بررسی دقیقتر صنایع پاییندستی و انتخاب گزینههای مناسب برای توسعه زنجیره ارزش این محصول را نشان میدهد.
اتلاف گاز در نیروگاهها و شبکه مصرف نباید نادیده گرفته شود
صالحنیا در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به وضعیت مصرف گاز در کشور گفت: ارزیابی اقتصادی صنعت متانول باید در کنار بررسی اتلاف انرژی در سایر بخشها انجام شود. وی توضیح داد: وقتی درباره مصرف گاز در صنایع پتروشیمی و مطلوبیت تخصیص آن به تولید متانول بحث میشود، نباید وضعیت مصرف و هدررفت گاز در شبکه خانگی و نیروگاهها از نظر دور بماند.
به گفته وی، حجم اتلاف انرژی در بخشهایی از نظام مصرف گاز کشور قابلتوجه است و در مقایسه اقتصادی گزینههای مختلف استفاده از گاز باید این موضوع نیز مورد توجه قرار گیرد. صالحنیا افزود: طرح مسئله ضرورت توسعه صنایع پاییندستی یا نقد سیاستهای گذشته متانول، به معنای نادیده گرفتن دستاوردهای صنعت پتروشیمی نیست.
وی تأکید کرد: در ارزیابی این صنعت باید هم به منافع اقتصادی ایجادشده در سالهای گذشته توجه کرد و هم درباره فرصتهایی که برای تکمیل زنجیره ارزش از دست رفته یا کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند، بحث کرد. صالحنیا معتقد است مسئله اصلی سیاستگذاری این است که پس از ایجاد ظرفیتهای گسترده تولید متانول، مسیر توسعه صنعت چگونه ادامه پیدا کند.
وی در پایان با تأکید دوباره بر اینکه متانول محصول نهایی زنجیره پتروشیمی نیست، گفت: اهمیت توسعه این صنعت تنها به ایجاد ظرفیت اولیه محدود نمیشود و تصمیمگیری درباره مراحل بعدی زنجیره ارزش، بخش تعیینکنندهای از مسیر آینده آن خواهد بود.
انتهای پیام/ انرژی

