به گزارش مسیر اقتصاد روحالله وحیدکیانی، رئیس اسبق امور تنظیم بازار شرکت ملی صنایع پتروشیمی، در نخستین نشست از سلسله نشستهای تخصصی زنجیره ارزش نفت و گاز با موضوع «ارزیابی الگوی توسعه زنجیره ارزش متانول در ایران» که یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵ در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری برگزار شد، به بررسی مبانی شکلگیری صنعت متانول در ایران، پیامدهای ناترازی گاز و الزامات توسعه صنایع پاییندستی پرداخت.
الگوی توسعه متانول بر مبنای وفور گاز دیگر قابل تکرار نیست
وحیدکیانی در ابتدای سخنان خود با اشاره به سابقه مطالعات توسعه صنایع پاییندستی پتروشیمی گفت بررسی زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی از سالها قبل در دستور کار قرار داشته، اما نتایج برخی از این مطالعات با نگاهی که بر سیاست توسعه صنعت حاکم بوده، تفاوت داشته است.
وی توضیح داد که توسعه صنعت پتروشیمی را میتوان بر مبنای معیارهای متفاوتی از جمله دسترسی به خوراک، وضعیت بازار، فناوری و توجیه اقتصادی برنامهریزی کرد. با این حال، در دورهای که سیاست توسعه صنایع گازپایه شکل گرفت، نگاه غالب بر برخورداری ایران از ذخایر گسترده گاز طبیعی استوار بود.
به گفته وی، در آن مقطع این تصور وجود داشت که ایران بهعنوان یکی از بزرگترین دارندگان ذخایر گاز جهان، میتواند با اتکا به این مزیت، ظرفیت صنایع تبدیلی گاز از جمله تولید متانول و اوره را افزایش دهد. بنابراین بخش مهمی از برنامه توسعه پتروشیمی بر تبدیل گاز طبیعی به محصولات صادراتی متمرکز شد.
وحیدکیانی افزود: شرایط امروز با فرضهایی که در زمان تدوین این سیاستها وجود داشت، تفاوت اساسی پیدا کرده است. در گذشته تصور نمیشد مصرف گاز در بخش خانگی تا اندازهای افزایش پیدا کند که تأمین خوراک صنایع پتروشیمی با محدودیت مواجه شود؛ اما اکنون چندین سال است که مجتمعهای پتروشیمی گازپایه در ماههای سرد سال با کاهش یا قطع خوراک مواجه میشوند.
وی با اشاره به تشدید ناترازی گاز تأکید کرد: پیش از آنکه درباره صرفه اقتصادی توسعه ظرفیتهای جدید متانول بحث شود، باید امکان تأمین خوراک و بهرهبرداری از این ظرفیتها بررسی شود.
رئیس اسبق امور تنظیم بازار شرکت ملی صنایع پتروشیمی گفت: وقتی واحدهای موجود در فصل سرد با محدودیت خوراک مواجه هستند، نخستین پرسش این است که اساساً توسعه بیشتر صنایع تبدیلی گاز، از جمله متانول و اوره، تا چه اندازه امکانپذیر خواهد بود؟
وی ادامه داد: اگر قرار باشد همین الگوی توسعه بدون توجه به محدودیت منابع گاز ادامه پیدا کند، طرحهای جدید نیز در آینده با همان مشکلاتی مواجه خواهند شد که امروز بهرهبرداری از واحدهای موجود را تحت تأثیر قرار داده است.
ضرورت تجدیدنظر در طرحهای متانول که هنوز تجهیزات سفارش ندادهاند
وحیدکیانی در ادامه به وضعیت طرحهای توسعهای متانول پرداخت و گفت: برای تعیین تکلیف این طرحها باید میان پروژههایی که در مراحل مختلف سرمایهگذاری قرار دارند، تفاوت قائل شد.
وی تأکید کرد: طرحهایی که هنوز به مرحله سفارشگذاری تجهیزات نرسیدهاند، فرصت بیشتری برای تغییر مسیر سرمایهگذاری دارند. به اعتقاد وی، اگر صاحبان این طرحها در شرایط فعلی بتوانند موضوع فعالیت یا مسیر توسعه پروژه را تغییر دهند، این تصمیم میتواند از نظر اقتصادی به نفع سرمایهگذاران باشد.
او با اشاره به محدودیت منابع مالی و خوراک گاز توضیح داد که ادامه یک پروژه صرفاً به دلیل دریافت مجوز یا آغاز مطالعات اولیه، لزوماً تصمیم درستی نیست. باید بررسی شود که آیا با شرایط جدید بازار و محدودیتهای تأمین خوراک، اجرای پروژه همچنان توجیه اقتصادی دارد یا خیر.
وحیدکیانی در این بخش از سخنان خود به مسئله مالکیت و مدیریت طرحهای نیمهتمام نیز اشاره کرد و گفت: بخش قابلتوجهی از پروژههای توسعهای پتروشیمی به صندوقهای بازنشستگی و مجموعههای عمومی یا شبهدولتی تعلق دارند.
وی افزود: در برخی از این پروژهها، هزینههایی انجام شده و سرمایهگذاری تا مرحلهای پیش رفته است که توقف طرح برای مدیران به یک چالش تبدیل شده است. در چنین شرایطی، اگر مدیر تصمیم به توقف یا تغییر مسیر پروژه بگیرد، ممکن است با پرسش نهادهای نظارتی درباره هزینههای انجامشده مواجه شود.
به گفته وی، همین وضعیت موجب میشود تصمیمگیری اقتصادی درباره آینده پروژه دشوار شود؛ زیرا از یک سو ادامه سرمایهگذاری در طرحی که توجیه اقتصادی آن کاهش یافته، میتواند هزینههای بیشتری ایجاد کند و از سوی دیگر توقف طرح نیز نیازمند پاسخگویی درباره منابعی است که پیشتر هزینه شده است. وحیدکیانی این وضعیت را یکی از مشکلات مهم تصمیمگیری در طرحهای توسعهای دانست و بر ضرورت بررسی آن از منظر حکمرانی و نظام نظارتی تأکید کرد.
توسعه صنایع پاییندستی فقط با ایجاد ظرفیت تولید متانول محقق نمیشود
وحیدکیانی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به ظرفیت ایجادشده برای تولید متانول گفت: مسئله صنعت پتروشیمی صرفاً افزایش تولید این محصول نیست، بلکه باید برای استفاده از ظرفیت موجود در زنجیره ارزش نیز برنامهریزی شود.
وی با اشاره به محدودیت مصرف داخلی متانول، میزان مصرف این محصول در داخل کشور را کمتر از یک میلیون تن عنوان کرد و گفت: با وجود ظرفیت بالای تولید، تبدیل متانول به محصولات پاییندستی با موانع متعددی مواجه است.
به گفته وی، برای توسعه زنجیره ارزش متانول باید مجموعهای از مسائل بهصورت همزمان بررسی شود. دسترسی به فناوری، تأمین خوراک، شناخت بازار محصولات پاییندستی و مسائل حقوقی از جمله موضوعاتی هستند که بر امکان سرمایهگذاری در این حوزه تأثیر میگذارند.
وحیدکیانی توضیح داد که وجود متانول بهعنوان ماده اولیه، بهتنهایی برای ایجاد صنایع پاییندستی کافی نیست. سرمایهگذار باید فناوری تولید محصول موردنظر را در اختیار داشته باشد، به بازار مناسب دسترسی پیدا کند و از نظر تأمین خوراک و مقررات با شرایط قابل پیشبینی مواجه باشد.
وی با اشاره به طرح مشوقهای خوراک برای توسعه زنجیره ارزش گفت: ارائه تخفیف خوراک میتواند یکی از ابزارهای تشویق سرمایهگذاری در صنایع پاییندستی باشد؛ اما اجرای چنین سیاستی به بررسی و حل مسائل حقوقی آن نیز نیاز دارد.
او در همین زمینه از مجتمعهایی مانند پتروشیمی زاگرس و پتروشیمی فنآوران نام برد و مسئله برخورداری واحدهای تولیدکننده متانول از مشوقهای خوراک در صورت ورود به صنایع پاییندستی را مطرح کرد.
وحیدکیانی تأکید کرد: تا زمانی که موانع حقوقی و اجرایی این مشوقها برطرف نشود، نمیتوان انتظار داشت صرف اعلام تخفیف خوراک، سرمایهگذاری در زنجیره ارزش متانول را به حرکت درآورد.
سیاستهای ارزی میتواند انگیزه توسعه پاییندستی را تضعیف کند
رئیس اسبق امور تنظیم بازار شرکت ملی صنایع پتروشیمی در نوبت دوم سخنان خود، موضوع توسعه زنجیره ارزش متانول را به نحوه سیاستگذاری اقتصادی و تصمیمگیری دولت مرتبط دانست.
وی گفت شرایطی که در گذشته موجب گسترش صنایع گازپایه شده بود، با وضعیت کنونی تفاوت دارد. در دورهای، برخورداری از گاز و تبدیل آن به محصول صادراتی میتوانست مبنای مناسبی برای تصمیمگیری باشد، اما امروز باید محدودیت منابع و فرصتهای متفاوت استفاده از گاز در نظر گرفته شود.
وحیدکیانی با اشاره به اینکه دولت در تخصیص گاز میان مصرف داخلی، صادرات مستقیم و صنایع تبدیلی با انتخابهای مختلفی مواجه است، بر ضرورت بازنگری در مبانی این تصمیمگیریها تأکید کرد. وی همچنین به تأثیر سیاستهای ارزی بر فعالیت شرکتهای پتروشیمی پرداخت و گفت: صادرکنندهای که قصد دارد با درآمد ارزی خود در صنایع پاییندستی سرمایهگذاری کند، باید امکان تأمین تجهیزات و نیازهای ارزی پروژه را نیز داشته باشد.
به گفته وی، وقتی یک شرکت پتروشیمی ارز حاصل از صادرات خود را در چارچوب مقررات مربوط عرضه میکند و سپس برای تأمین ارز موردنیاز خرید تجهیزات باید فرایندهای ثبت سفارش و تخصیص ارز را طی کند، این وضعیت میتواند بر تصمیم آن شرکت برای سرمایهگذاری جدید تأثیر بگذارد.
وحیدکیانی با اشاره به شرکتهایی مانند پتروشیمی زاگرس، این پرسش را مطرح کرد که یک تولیدکننده متانول با چه شرایطی میتواند برای راهاندازی واحدهای پاییندستی برنامهریزی کند، در حالی که تأمین نیازهای ارزی پروژه نیز تابع محدودیتها و مقررات موجود است؟
وی تأکید کرد: برای تشویق شرکتهای پتروشیمی به حرکت در زنجیره ارزش، باید موانعی را که در سیاستهای ارزی و مقررات سرمایهگذاری وجود دارد، بهصورت جدی بررسی کرد.
اتلاف گاز نیز باید در تصمیمگیری درباره توسعه متانول دیده شود
وحیدکیانی در ادامه، مسئله تخصیص گاز به صنایع را به وضعیت مصرف و اتلاف انرژی در کشور پیوند زد. وی با اشاره به مصرف گاز در بخشهای مختلف و همچنین گازهای سوزاندهشده در مشعلها و اتلاف انرژی در نیروگاهها، تأکید کرد که تصمیمگیری درباره آینده صنایع پتروشیمی نباید بدون توجه به وضعیت کلی مدیریت منابع گاز انجام شود.
به گفته وی، از یک سو واحدهای صنعتی برای دریافت خوراک با محدودیت مواجهاند و از سوی دیگر ظرفیتهایی برای کاهش اتلاف و استفاده بهتر از منابع موجود وجود دارد. او در همین زمینه به دشواریهای پیگیری برخی طرحهای مرتبط با استفاده از گازهای تلفشده اشاره کرد و گفت حل این مسائل نیز به تصمیمگیری و اقدام دستگاههای مسئول نیاز دارد.
وحیدکیانی همچنین با اشاره به گسترش شبکه گازرسانی در سالهای گذشته، بر ضرورت توجه به پیامدهای اقتصادی تصمیمهای بلندمدت در حوزه گاز تأکید کرد. وی معتقد است سیاستگذاری در این بخش باید بهگونهای انجام شود که ملاحظات راهبردی و اقتصادی کشور در کنار یکدیگر دیده شوند و توسعه یک بخش، بدون توجه به آثار آن بر سایر بخشها صورت نگیرد.
تضمین خوراک در برابر سرمایهگذاری واقعی در زنجیره ارزش
وحیدکیانی در بخش پایانی سخنان خود، بر ضرورت ایجاد تعهدات مشخص میان دولت و شرکتهای پتروشیمی برای توسعه صنایع پاییندستی تأکید کرد. وی گفت: اگر دولت به دنبال حرکت واحدهای تولیدکننده متانول به سمت محصولات پاییندستی است، باید شرایطی فراهم کند که سرمایهگذار بتواند درباره بازدهی و استمرار فعالیت پروژه تصمیم بگیرد.
به گفته وی، یکی از مسیرهای قابل بررسی آن است که دولت در قالب تعهدی بلندمدت، تأمین خوراک یک شرکت را در برابر انجام سرمایهگذاری مشخص در زنجیره ارزش تضمین کند. او توضیح داد: در چنین الگویی میتوان از تولیدکننده متانول خواست طی یک دوره زمانی معین، بخشی از تولید خود را به محصولات پاییندستی تبدیل کند و در مقابل، درباره استمرار تأمین خوراک و شرایط فعالیت آن واحد تعهد مشخصی وجود داشته باشد.
وحیدکیانی با اشاره به قطع خوراک مجتمعهای گازپایه در فصل سرد سال گفت: سرمایهگذاری که قرار است منابع مالی قابلتوجهی را برای احداث یک واحد پاییندستی هزینه کند، باید بداند که پس از اجرای طرح، امکان بهرهبرداری مستمر از آن را خواهد داشت.
وی افزود: در صورت وجود چنین تعهداتی، بخش خصوصی میتواند بررسیهای اقتصادی لازم را انجام دهد، فناوری مناسب را انتخاب کند و درباره ورود به طرحهای پاییندستی تصمیم بگیرد.
رئیس اسبق امور تنظیم بازار شرکت ملی صنایع پتروشیمی در پایان تأکید کرد: توسعه زنجیره ارزش متانول به مجموعهای از تصمیمهای هماهنگ در حوزه تأمین خوراک، سیاستهای ارزی، فناوری، بازار و مقررات حقوقی نیاز دارد و بدون حل این مسائل، نمیتوان صرفاً با افزایش ظرفیت تولید یا اعلام مشوقهای سرمایهگذاری، انتظار تکمیل زنجیره ارزش را داشت.
انتهای پیام/ انرژی

