مسیر اقتصاد/ اوکراین با حمله به یک کشتی تجاری ایرانی در مرداد ۱۴۰۵ تنش در دریای خزر را نخستین بار با منافع ایران پیوند زد و با عملیات پهپادی اخیر این کشور علیه بندر ماخاچقلعه در این دریا، دامنه تقابل خود با ایران را از عرصه سیاسی به منافع و زیرساختهای کشور در این دریا گسترش داد. تحولات بعدی نشان میدهد این حملات را نباید حادثهای منفرد دانست. جنگ روسیه و اوکراین عملاً وارد فضای عملیاتی دریای خزر شده است. حمله به کشتی ایرانی نخستین هشدار جدی درباره سرایت مستقیم جنگ به منافع ایران بود و حمله به ماخاچقلعه ثابت کرد زیرساختهای اقتصادی و لجستیکی خزر که نقش مهمی در تامین کالاهای اساسی ایران دارد نیز در محاسبات نظامی کییف قرار گرفتهاند.
حمله به کشتی ایرانی؛ آغاز روند نگرانکننده
سرویس امنیتی اوکراین در ۲۵ ژوئیه اعلام کرد نیروهایش به کشتی ایرانی که به ادعای آنها محموله نظامی میان ایران و روسیه جابهجا میکرد، حمله کردهاند.[۱] ولادیمیر زلنسکی نیز از موفقیت حملات دوربرد در خزر و هدف قرار دادن چند کشتی سخن گفت. این حادثه نخستین بار بود که جنگ مستقیماً به شناور تجاری با پرچم ایران در خزر آسیب زد؛ منطقهای که تا آن زمان نسبتاً مصون مانده بود.
حمله به ماخاچقلعه؛ حادثهای مهمتر
حمله ۱۹ شهریور به ماخاچقلعه و ادامه همین روند ایجاد تنش در دریای خزر است. این بندر تنها بندر عمیق و بدون یخ روسیه در خزر است که در تمام سال فعال مانده و به دلیل نداشتن محدودیت عمق، کشتیها میتوانند تا دو برابر سایر بنادر در آن بارگیری کنند. از منظر ایران، ماخاچقلعه در شبکه حملونقل دریایی روسیه با ایران و بخشی از راهگذر بینالمللی شمال–جنوب قرار دارد. اختلال جدی در آن میتواند بر تجارت میان روسیه، ایران و جنوب آسیا اثر بگذارد. با توجه به محاصره دریایی ایران از جنوب، بنادر خزر شریان حیاتی برای اقتصاد ایران محسوب میشوند. نکته قابل توجه آن است که نیروهای مسلح اوکراین در بیانیه خود اعلام شدند که ماخاچقلعه، بندری کلیدی در تجارت روسیه و ایران و راهی برای دور زدن تحریمهای غرب است.[۲] این امر نشاندهنده نیت این کشور در ضربه به منافع ایران است. ماخاچقلعه در هشت ماه نخست ۲۰۲۶ بیش از ۲٫۹ میلیون تن کالا جابهجا کرده و حجم صادرات غلات از آن رکوردی تاریخی داشته است.
اهداف اوکراین
کییف میکوشد هزینه جنگ برای مسکو را افزایش دهد و نشان دهد عمق جغرافیایی روسیه دیگر امنیت زیرساختهای اقتصادی را تضمین نمیکند. حمله به تأسیسات نفتی، بنادر و مراکز لجستیکی پیام روانی و سیاسی دارد: روسیه حتی در خزر آسیبپذیر است. این حملات همچنین در راستای منافع آمریکا و فشار حداکثری بر شریانهای اقتصادی ایران و روسیه تفسیر میشود؛ چراکه اوکراین با هدف قرار دادن بنادر خزر عملاً به کمپین فشار بر ایران میپیوندد.
این حملات از دو جهت برای ایران اهمیت دارد: نخست، از منظر امنیت غذایی میتواند مسیر واردات کالاهای اساسی از روسیه را مختل کند. دوم، امنیت تجارت و راهگذر شمال–جنوب که بخشی از راهبرد ایران برای تنوعبخشی به مسیرهای تجارت خارجی و کاهش وابستگی به مسیرهای تحریمشده است.
پاسخ متناسب از واکنش مقطعی تا بازدارندگی
ایران باید میان واکنش و بازدارندگی برای از بین رفتن تنش در دریای خزر تمایز قائل شود. هدف اصلی نباید صرفاً انتقام باشد، بلکه بازگرداندن هزینه حمله به منافع ایران به محاسبات تصمیمگیرندگان اوکراینی است. گزینههای سیاسی، حقوقی، اقتصادی، امنیتی و دیپلماتیک باید همزمان فعال شوند: پیگیری در مجامع بینالمللی، مستندسازی حملات، تقویت حفاظت از کشتیهای تجاری، افزایش هماهنگی امنیتی با کشورهای ساحلی خزر و همکاری نزدیکتر با روسیه. در صورت تکرار حملات، اصل تناسب، قابلیت کنترل و جلوگیری از آسیب به منافع اقتصادی و غذایی ایران باید رعایت شود.
ضرورت همکاری ایران و روسیه
امنیت مسیرهای تجاری خزر دیگر تنها موضوع اقتصادی نیست. تهران و مسکو باید امنیت راهگذر را در سطحی بالاتر دنبال کنند و برای تداوم جریان کالاهای اساسی، مسیرهای جایگزین و سازوکارهای اضطراری تعریف نمایند. امنیت غذایی ایران نباید به یک مسیر واحد وابسته باشد.
اگر پاسخ نظامی اجتنابناپذیر باشد، باید تصویری از اتاق عملیات مشترک ایران و روسیه مخابره شود؛ عملیاتی ترجیحاً از خاک روسیه با فرماندهی مشترک. این شیوه نشان میدهد تلاش اوکراین برای دور کردن ایران از روسیه نتیجه عکس خواهد داد و میتواند مشابه استقرار هواپیماهای روسی در پایگاه نوژه در عملیات مشترک علیه داعش در سال ۱۳۹۵ هماهنگ شود.
جمعبندی و اقدامات پیشنهادی
حمله به کشتی ایرانی هشدار اول بود و حمله به ماخاچقلعه گامی فراتر برای سنجش میزان تحمل ایران است. جغرافیای جنگ در حال گسترش به خزر است و مستقیماً با امنیت اقتصادی، تجاری و غذایی ایران سر و کار دارد. بر این اساس، نیاز است که پیش از آن که وضعیت به مرحله بحرانی برسد، هزینه حملات بیشتر به منافع ایران بالاتر رود تا بازدارندگی حاصل شود.
اقدامات اقتصادی پیشنهادی شامل وضع عوارض تنبیهی بر کشتیهای اوکراینی یا حامل غلات اوکراینی در تنگه هرمز و بابالمندب است. در بعد نظامی میتوان به حمله یا توقیف کشتیهای اوکراینی در این تنگهها، حمله موشکی به پایانههای صادرات غلات اوکراین در بنادر دریای سیاه و پلهای ارتباطی اوکراین با رومانی، مولداوی و بلغارستان اندیشید که نقشی گلوگاهی در صادرات و تامین هزینههای دولت این کشور را دارد.
علاوه بر این ایران میتواند در چارچوبی مشابه با عملیات مشترک در سال ۱۳۹۵ برای حمله به داعش از طریق فرودگاه نوژه، درخواست کند که حملات موشکی ایران از طریق خاک روسیه صورت بگیرد.
پانویس:
[۲] اطلاعیه رسمی نیروهای مسلح اوکراین
انتهای پیام/ حمل و نقل
