به گزارش مسیر اقتصاد یکی از سیاستهای تامین مسکن عمومی در بریتانیا مسکن سازی جامعه محور است. مسکنسازی جامعهمحور[۱] به نوعی از تامین و تولید مسکن گفته میشود که در آن ساکنان، تعاونیها یا نهادهای محلی در فرایند برنامهریزی، تصمیمگیری، طراحی، اجرا و گاه مدیریت و نگهداری مسکن نقش فعال و تعیینکننده دارند. در این الگو، جامعه محلی صرفا دریافتکننده واحد مسکونی نیست، بلکه بهعنوان یکی از کنشگران اصلی در شکلدهی به پروژه حضور دارد. هدف این رویکرد، تأمین مسکن متناسب با نیازهای واقعی خانوارها با مشارکت اجتماعی است.
نهادهای امانی زمین جامعهمحور یکی از زیرشاخههای مسکنسازی جامعهمحور هستند. این نهادهای غیردولتی و غیرانتفاعی تلاش میکنند از طریق مالکیت و مدیریت جمعی زمین، آن را از چرخه سوداگری خارج نگه دارند و امکان تامین پایدار مسکن مقرونبهصرفه و توسعه محلی را فراهم آورند.
مسکنسازی جامعهمحور در جامعه بازارگرای بریتانیا
بریتانیا جامعهای مبتنی بر اقتصاد بازار آزاد است. دهههای اخیر در این کشور مصادف با افزایش خصوصیسازی، رشد قیمت زمین و تشدید نابرابریهای اجتماعی در شهرهای مختلف بوده است. در جوامعی مانند بریتانیا، ساخت مسکن با سازوکارهای مبتنی بر بازار و کنشگری بخش خصوصی الگوی غالب است و سایر اشکال مسکنسازی فرعی به حساب میآیند. با این حال در سالهای اخیر توجه به ساخت مسکن از طریق نهادهای امانی زمین جامعهمحور افزایش یافته است. این مدل با اقتباس از ایالات متحده آمریکا وارد بریتانیا شد و اکنون در شهرهای بزرگی مانند لندن رواج دارد. به گزارش کمیته مسکن مجمع لندن، ۱۵ نهاد امانی در سال ۲۰۲۵ در این شهر فعال بودهاند[۲].
در بریتانیا ایجاد و توسعه چنین نهادهایی مستلزم تعامل مستمر با دولت، بازار و بازیگران مختلف شهری است. مکانیسمهای فرعی مانند نهادهای امانی زمین جامعهمحور در این کشور نمیتوانند کاملا بیتوجه به نظام برنامهریزی شهری و چارچوبهای بازارگرای حاکم فعالیت کنند. بنابراین موفقیت آنها به توانایی کنشگران محلی در ایجاد ائتلافهای مؤثر، جلب حمایت نهادهای عمومی و هدایت فرآیندهای تصمیمگیری وابسته است.
پروژه سنتکلمنت؛ نمونهای از مسکنسازی جامعهمحور
یکی از نمونههای موفق مسکنسازی توسط نهادهای امانی زمین جامعهمحور، پروژه سنتکلمنت است که توسط نهاد امانی شرق شهر لندن انجام شده است. سنت کلمنت نام بیمارستانی در شرق لندن بود که پس از تعطیلی در سال ۲۰۰۵، به عنوان یک زمین مازاد دولتی متروکه رها شد. نهاد امانی شرق لندن ، این موقعیت را به عنوان فرصتی برای تغییر کاربری زمین مذکور و ساخت مسکن جامعهمحور شناسایی کرد. در ابتدا نهادهای دولتی «آژانس ملی مسکن و زمین» و «سازمان کلانشهری لندن» که مالکان این زمین بودند، به دلیل پایبندی به سازوکارهای اصلی حاکم، پیشنهاد واگذاری زمین به نهاد شرق لندن را رد کردند و مالکیت آن را به یک توسعهدهنده خصوصی واگذار نمودند. با این حال، در اثر فشارهای سیاسی و اجتماعی کنشگران، دولت شرط کرد که پس از ساخت واحدها، مالکیت دائمی زمین به یک بنیاد اجتماعی تازهتاسیس مرتبط با نهاد امانی شرق لندن منتقل شود و تعدادی واحد مسکونی نیز با نصف قیمت بازار در اختیار این نهاد قرار گیرد تا بتواند آنها را به متقاضیان خود تخصیص دهد[۳].
در این نمونه و برخی دیگر از پروژهها، واگذاری زمین به صورت تقاضامحور انجام شده است؛ به این صورت که متقاضی واگذاری، زمین را شناسایی کرده و درخواست واگذاری آن را مطرح نموده است.
شواهد نشان میدهند که ساکنان واحدهای ساخته شده توسط نهادهای امانی زمین جامعهمحور با یکدیگر رابطه خوبی دارند و از اینکه همسایههایشان را بهتر میشناسند، احساس رضایت میکنند. همچنین یک فضای دوستانه و صمیمی برای تعاملات روزمره ایجاد شده است. یعنی در سطح کوچک و محلی، این مسکنها موفق شدهاند کیفیت زندگی اجتماعی را بالا ببرند. در عین حال ساکنان تمایل چندانی به صرف وقت و انرژی برای مشارکت در فعالیتها و تصمیمگیریهای جمعی ندارند و علاوه بر این پروژهها نتوانستهاند تأثیر بزرگی بر جامعه یا سیاستهای شهری در مقیاس کلان داشته باشند[۴].
الگویی فرعی اما نسبتا موفق
از مطالعه تجربه نهادهای امانی زمین جامعهمحور در لندن میتوان فهمید که کالاییزدایی از زمین عنصری کلیدی در محرومیتزدایی و ساخت مسکن حمایتی است. همچنین میتوان دریافت که مسکنسازی به شیوههایی مانند آنچه این یادداشت مطرح شد، در بریتانیا کارکرد مکمل دارند. این شیوهها با اینکه به طور کامل جایگزین مکانیسمهای مبتنی بر بازار و بخش خصوصی شوند، فاصله زیادی دارند و در واقع چنین هدفی را دنبال نمیکنند. برای بهبود عملکرد این الگوها، کنشگران سعی میکنند به جای تکیه بر مدل آرمانی صرف، در راستای رشد حداکثری مسکن اجتماعی با بازیگران و سازوکارهای موجود دولت و بازار بیشترین تعامل را داشته باشند، اما در عین حال توانستهاند موفقیتهایی را در تامین مسکن حمایتی کسب کنند.
پانویس:
[۱] . Community-led Housing
:منابع
[۲] . Housing Committee. 2025. Building Community Power: Expanding Cooperative Housing & Land Trusts in London
[۳] . Bunce, S. 2016. Pursuing Urban Commons: Politics and Alliances in Community Land Trust Activism in East London
[۴] . Read, R & et al. 2024. Negotiating Shared Lives: Territorialization and Conviviality in an Urban Community Land Trust
انتهای پیام/ مسکن
