مسیر اقتصاد/ سازمان همکاری و توسعه اقتصادی و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد در گزارش مشترک چشمانداز کشاورزی ۲۰۲۶ تا ۲۰۳۵، روند تولید، مصرف، تجارت و قیمت محصولات اصلی کشاورزی را در دهه آینده بررسی کردهاند. این گزارش پیشبینی میکند تولید جهانی غلات بهطور پیوسته افزایش یابد و تا سال ۲۰۳۵ به رکورد ۳.۲۲ میلیارد تن برسد.
بخش اصلی این رشد از افزایش عملکرد در واحد سطح حاصل خواهد شد. براساس پیشبینی این دو سازمان، عملکرد غلات سالانه ۰.۹ درصد افزایش مییابد؛ در حالی که سطح زیرکشت فقط ۰.۱ درصد در سال گسترش پیدا میکند. سرعت افزایش زمینهای زیر کشت نیز به کمتر از نصف دهه گذشته خواهد رسید.
این تغییر نشان میدهد افزایش تولید کشاورزی جهان در دهه آینده بیش از توسعه سطح زیرکشت، به استفاده بهتر از ظرفیت زمینهای موجود، فناوری، نهادههای تولید و مدیریت مزرعه وابسته خواهد بود.
افزایش تولید بدون گسترش زمین
تا سال ۲۰۳۵ حدود ۴۰ درصد از کل غلات جهان بهطور مستقیم برای تغذیه انسان مصرف خواهد شد و ۳۴ درصد نیز به خوراک دام اختصاص مییابد. گندم و برنج همچنان مهمترین غلات مصرفی انسان خواهند بود و ذرت بیشتر در تغذیه دام استفاده میشود.
منطقه آسیا و اقیانوس آرام نیز سهم ۵۸ درصدی از افزایش تولید جهانی کشاورزی در دهه آینده خواهد داشت و هند بهتنهایی ۲۶ درصد از این افزایش را تأمین میکند. کشورهای جنوب صحرای آفریقا نیز حدود ۱۶ درصد از رشد ارزش تولید جهانی کشاورزی را به خود اختصاص خواهند داد؛ سهمی که در دهه گذشته ۱۱ درصد بود.
با وجود این چشمانداز، افزایش تولید و درآمد کشاورزان قطعی نیست. نوسان قیمت انرژی و نهادهها، درگیریها، تغییرات اقلیمی و اختلال در تجارت میتواند بخشی از دستاوردهای پیشبینیشده را از بین ببرد. بنابراین رشد عملکرد به تأمین پایدار کود، بذر، انرژی، ماشینآلات و منابع مالی نیز وابسته است.
خلا عملکرد محصولات ایران
این الگوی جهانی برای ایران فراتر از یک گزارش آماری، حامل یک جهتگیری سیاستی مهم است. عملکرد بسیاری از محصولات راهبردی در ایران با ظرفیت قابلدسترس فاصله معناداری دارد و در برخی مطالعات، میزان عملکرد واقعی کمتر از نیمی از ظرفیت برآوردشده بوده است.
پژوهشهای انجامشده در مناطق مختلف کشور نشان میدهد بخشی مهم از خلا عملکرد به مدیریت تغذیه گیاه، آبیاری، تاریخ کاشت، تراکم بوته و مبارزه با آفات و علفهای هرز مربوط است. این نتایج به معنای بیاهمیتبودن محدودیتهای آب، خاک و شرایط اقلیمی نیست؛ اما نشان میدهد با بهبود مدیریت مزرعه میتوان بخشی از ظرفیت تولید استفادهنشده را فعال کرد.
مدیریت تغذیه گیاه یکی از عوامل پرتکرار در مطالعات داخلی است. در بررسیهای مربوط به گندم آبی ورامین، مصرف نیتروژن در مرحله پنجهزنی از عوامل مؤثر بر خلا عملکرد شناسایی شده است. در گندم دیم گمیشان نیز میزان مصرف کود سرک نقش قابلتوجهی داشته و در مطالعات کلزا، زمان و مقدار مصرف کودهای پتاسیم و فسفر از عوامل اصلی بودهاند.
اهمیت مدیریت آب و مزرعه
در مناطق دارای تنش آبی، تعداد و زمان آبیاری میتواند نقش تعیینکنندهای در عملکرد داشته باشد. مطالعهای درباره نخود نشان داده است که یک نوبت آبیاری تکمیلی ۶۰ میلیمتری در مرحله تشکیل نخستین غلاف میتواند عملکرد قابلدسترس را بهطور محسوسی افزایش دهد. در بررسی کلزای دهلران نیز تعداد دفعات آبیاری از عوامل مهم خلا عملکرد بوده است.
مدیریت علفهای هرز و آفات نیز سهم مهمی در کاهش تولید دارد. در مطالعات گندم دیم گمیشان، استفاده مناسب از علفکشها یکی از عوامل مؤثر بر عملکرد شناخته شده و در پنبه بهشهر، زمان نامناسب مبارزه با آفات بخشی از خلا عملکرد را توضیح داده است.
تاریخ کاشت نیز یکی از کمهزینهترین و موثرترین راهکارهای بهبود عملکرد به شمار میرود. پژوهشهای انجامشده درباره گندم دیم در آذربایجان شرقی و گلستان، زمان کاشت را از عوامل تعیینکننده عملکرد معرفی کردهاند.
ضرورت تقویت نظام ترویج
افزایش تولید لزوماً به گسترش سطح زیرکشت یا مصرف بیشتر منابع محدود آب و خاک نیاز ندارد. ارتقای دانش فنی کشاورزان، بهبود دسترسی به نهادههای باکیفیت، تقویت خدمات ترویجی و انتقال نتایج پژوهشها به مزرعه میتواند تولید را در زمینهای موجود افزایش دهد.
از آن طرف نیز، نمیتوان همه خلا عملکرد را به ضعف مدیریت کشاورزان نسبت داد. شوری آب و خاک و فرسایش خاک، نوسان قیمت نهادهها، دشواری تأمین سرمایه در گردش و بیثباتی سیاستهای کشاورزی نیز توان تولید را محدود میکند. از این رو، افزایش عملکرد نیازمند مجموعهای هماهنگ از سیاستهای فنی و اقتصادی است.
پیشبینیهای دهه آینده نشان میدهد افزایش بهرهوری، مسیر اصلی رشد تولید کشاورزی جهان خواهد بود. برای ایران نیز کاهش خلا عملکرد میتواند بخشی از ظرفیت استفادهنشده کشاورزی را فعال و وابستگی به واردات بعضی محصولات را کاهش دهد؛ مشروط بر آنکه در کنار تصحیح مدیریت مزرعه، نیاز تأمین نهاده، مدیریت آب و خاک، آموزش و ترویج کشاورزی نیز بهصورت هماهنگ بهبود یابد.
انتهای پیام/ کشاورزی
