مسیر اقتصاد/ حملات سایبری اخیر به بخشی از زیرساختهای نظام پرداخت کشور، آسیبپذیری ساختاری شبکه بانکی در برابر تمرکز زیرساختهای فناوری را آشکار کرد. باوجود فعالیت تعداد زیادی بانک و موسسه اعتباری، بررسی شبکه زیرساخت فناوری اطلاعات نشان میدهد بخش عمده خدمات بانکداری متمرکز[۱] تنها توسط چند شرکت محدود ارائه میشود. این تمرکز، احتمال بروز اختلال همزمان در چندین بانک را افزایش داده و ضرورت بازنگری در سیاستهای نظارتی بانک مرکزی، معماری زیرساختهای بانکی و حتی شیوه مدیریت ریسک سپرده توسط خانوارها و کسبوکارها را بیش از پیش نمایان ساخته است.
تبدیل تابآوری زیرساخت نظام پرداخت به یک شاخص نظارتی بانکی
در سالهای گذشته شاخصهای نظارتی بانک مرکزی عمدتاً بر کفایت سرمایه، پوشش نقدینگی، نسبتهای مالی و الزامات عملیاتی متمرکز بوده است اما تجربه اختلالات اخیر نشان داد که «تابآوری زیرساخت فناوری» نیز باید به یکی از شاخصهای اصلی ارزیابی بانکها و شرکتهای ارائهدهنده خدمات بانکی تبدیل شود. وابستگی بخشی از شبکه بانکی به سختافزارهای انحصاری و تحریمشده، فرسودگی تجهیزات، دشواری تأمین قطعات و کمبود نیروی متخصص، ریسکهایی هستند که صرفا با الزامات امنیت سایبری قابل مدیریت نیست و نیازمند مداخله سیاستگذار در سطح معماری زیرساخت است.
در این چارچوب، بانک مرکزی میتواند با تدوین الزامات فنی و نظارتی، بانکها را به سمت کاهش وابستگی به تجهیزات انحصاری، استفاده از زیرساختهای مبتنی بر سرورهای استاندارد و دسترسپذیر و حرکت تدریجی به سمت معماریهای مبتنی بر استاندارد بینالمللی BIAN[۲] هدایت کند. چنین رویکردی علاوه بر افزایش تابآوری شبکه بانکی در برابر حملات سایبری و اختلالات عملیاتی، وابستگیهای ناشی از تحریم را نیز کاهش میدهد. همچنین زمینه شکلگیری بازاری رقابتیتر و نوآورتر در صنعت فناوری اطلاعات بانکی کشور فراهم میشود.
تمرکز زیرساخت بانکداری متمرکز کشور در ۳ شرکت بزرگ
بررسی وضعیت بانکهای کشور نشان میدهد بخش عمده مدیریت نظام پرداخت و سیستم بانکداری متمرکز شبکه بانکی در اختیار سه شرکت خدمات انفورماتیک، توسن و داتین قرار دارد.
شرکت خدمات انفورماتیک مسئول ارائه خدمات بانکداری متمرکز بانکهای ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات است. توسن نیز این خدمات را به بانکهای سپه، سینا، قرضالحسنه مهر ایران، اقتصاد نوین، سامان، شهر، پستبانک، صنعت و معدن، ایران و ونزوئلا، ایرانزمین، دی و سرمایه ارائه میدهد. شرکت داتین نیز سامانههای بانکداری متمرکز بانکهای پاسارگاد، گردشگری، رسالت، توسعه تعاون و بخشی از خدمات بانکهای کارآفرین و خاورمیانه را پشتیبانی میکند.
در کنار این سه شرکت، تعدادی از بانکها نیز از سامانههای اختصاصی یا شرکتهای مستقل استفاده میکنند؛ از جمله بانک ملت با شرکت بهسازان ملت، بانک رفاه با شرکت دادهپردازی ایران، بانک کشاورزی با شرکت گسترش فناوریهای نوین کشاورزی، بانک مسکن با شرکت ناواکو، بانک پارسیان با سامانه کاسپین و بخشی از خدمات بانک کارآفرین که توسط شرکت نگاه ارائه میشود.
این ساختار نشان میدهد باوجود تعدد بانکها در کشور، از منظر زیرساخت فناوری بخش عمده شبکه بانکی کشور بر تعداد محدودی ارائهدهنده خدمات متکی است؛ موضوعی که از لحاظ پدافند غیرعامل یک ریسک ساختاری محسوب میشود و نیازمند برنامهریزی بانک مرکزی برای کاهش تمرکز و افزایش تنوع زیرساختها است.
توصیهای برای خانوادهها و کسبوکارها؛ تنوعبخشی به سپردهها در نظام پرداخت
همانگونه که تنوعبخشی یکی از اصول پذیرفتهشده سرمایهگذاری است، باتوجه به اختلالات بانکی اخیر، مدیریت وجوه نقد نیز میبایست از همین منطق تبعیت کند. از منظر مدیریت ریسک و پدافند غیرعامل، پیشنهاد میشود خانوادهها و کسبوکارها تمام سپردههای جاری و پسانداز خود را در یک بانک متمرکز نکنند. راهکار مناسب آن است که منابع مالی میان حداقل سه بانک که از سه ارائهدهنده متفاوت خدمات بانکداری متمرکز استفاده میکنند، توزیع شود.
به عنوان نمونه، میتوان حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد وجوه را در بانکی نگهداری کرد که از خدمات یکی از شرکتهای توسن یا داتین استفاده میکند و ۲۵ تا ۳۰ درصد باقیمانده را میان دو بانک دیگر که از دو شرکت متفاوت خدمات بانکداری متمرکز دریافت میکنند، تقسیم کرد. در این صورت اگر در آینده زیرساخت یکی از بانکها یا شرکتهای ارائهدهنده خدمات بانکداری متمرکز با حمله سایبری یا اختلال گسترده مواجه شود، خانواده یا بنگاه اقتصادی همچنان به بخشی از منابع مالی خود دسترسی خواهد داشت و میتواند دستکم برای چند هفته، پرداختها، دریافتها و مدیریت نقدینگی خود را بدون وقفه ادامه دهد.
تجربه اخیر نشان داد امنیت سایبری و نظام پرداخت به یکی از مؤلفههای امنیت اقتصادی کشور تبدیل شده است. همانگونه که شبکه برق، آب و گاز باید در برابر بحرانها تابآور باشند، شبکه بانکی نیز باید از وابستگی به نقاط شکست مشترک فاصله بگیرد. حمله اخیر میتواند نقطه آغاز اصلاح زیرساخت اطلاعاتی بانکداری کشور و ارتقای تابآوری اقتصاد دیجیتال ایران باشد.
پانویس:
[۱] Core Banking
[۲] Banking Industry Architecture Network
انتهای پیام/ پول و بانک
