به گزارش مسیر اقتصاد تحولات ژئوپلیتیکی جهان، قاره آفریقا را به میدان مهمی برای رقابت قدرتهای بزرگ بر سر منابع حیاتی تبدیل کرده است. در این میان، رقابت میان ژاپن و چین بهطور فزایندهای بر محور مواد معدنی کلیدی، زنجیرههای تامین و زیرساختهای راهبردی متمرکز شده است. توکیو با توسعه ابتکار «هند-آرامِ آزاد و باز» یا FOIP، تلاش میکند حضور خود را در آفریقا تقویت کند و نقش این قاره را در امنیت اقتصادی و زنجیرههای تامین آینده پررنگتر سازد.
هدف اصلی FOIP تضمین کشتیرانی آزاد، تجارت باز و حاکمیت قانون در پهنه اقیانوس هند و اقیانوس آرام است. با این حال، نسخه جدید این ابتکار دیگر فقط بر مفاهیم سنتی مانند آزادی، گشودگی، تنوع، فراگیری و حاکمیت قانون تکیه ندارد؛ بلکه بر تابآوری زنجیره تامین مواد حیاتی، کابلهای زیردریایی، مراکز داده و زیرساختهای نوین اقتصادی عصر هوش مصنوعی نیز تاکید میکند. این تغییر رویکرد، واکنشی مستقیم به حضور ریشهدار چین در بازارهای آفریقایی و تلاش پکن برای کنترل بخش مهمی از زنجیره جهانی مواد معدنی حیاتی تلقی میشود.
دیپلماسی منابع ژاپن در قاره آفریقا
توشیمیتسو موتگی، وزیر امور خارجه ژاپن، در یک سفر دیپلماتیک فشرده از ۱۰ تا ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ به کشورهای زامبیا، آنگولا، کنیا و آفریقای جنوبی سفر کرد. او پیش از آغاز این سفر اعلام کرد هدف اصلی توکیو، تقویت پایداری زنجیره تامین از طریق دیپلماسی منابع و گسترش همکاری با کشورهای آفریقایی غنی از مواد معدنی حیاتی است.
این سفر نشاندهنده اهمیت روزافزون کشورهای جنوب جهانی در سیاست خارجی ژاپن است. مقامات توکیو معتقدند کشورهای آفریقایی و دیگر اعضای جنوب جهانی، صدای رساتری در جامعه بینالمللی پیدا کردهاند و همکاری با آنها برای آینده نظم اقتصادی و امنیتی جهان اهمیت بیشتری یافته است.
وزیر خارجه ژاپن در ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ در نایروبی، سخنرانی مهمی درباره تحول ابتکار «هند-آرامِ آزاد و باز» ایراد کرد. کنیا همان کشوری است که ژاپن برای نخستین بار در سال ۱۳۹۵ طرح اولیه این راهبرد را در آن پیشنهاد داد. اکنون با گذشت ده سال از آغاز این ابتکار، توکیو تلاش دارد رویکردها و برنامههای تازه خود را با شرکای آفریقایی در میان بگذارد و نقش آفریقا را در نسخه جدید FOIP برجستهتر کند.
راهگذر لوبیتو؛ میدان رقابت بر سر مواد معدنی حیاتی
زامبیا و آنگولا دو مقصد کلیدی در سفر وزیر خارجه ژاپن به آفریقا بودند. این دو کشور از نظر منابع طبیعی در جایگاه مهمی قرار دارند. شمال زامبیا شامل منطقه کمربند مس است که مس، کبالت و دیگر مواد معدنی حیاتی را تولید میکند. آنگولا نیز یکی از تولیدکنندگان مهم نفت در آفریقا است و منابع فراوان الماس و عناصر خاکی نادر دارد. این کشور در گذشته روابط اقتصادی نزدیکی با چین داشت، زیرا پکن علاقه زیادی به نفت خام آنگولا نشان میداد.
با این حال، ظرفیت توسعه منابع کبالت در جمهوری دموکراتیک کنگو نیز توجه جهانی را جلب کرده است. ایالات متحده و اتحادیه اروپا بهطور فعال در ساخت راهگذر لوبیتو مشارکت دارند؛ راهگذری که آنگولا، جمهوری دموکراتیک کنگو و زامبیا را به یکدیگر متصل میکند. این کلانطرح ریلی، شامل بازسازی راهآهن حدود ۱۳۰۰ کیلومتری از مرکز آفریقا به بندر لوبیتو در کرانههای اقیانوس اطلس و ساخت شاخهای جدید به طول حدود ۸۰۰ کیلومتر به سمت زامبیا است.
طرحهای بزرگ انرژی خورشیدی در آنگولا و زامبیا و توسعه زیرساختهای دیجیتال مانند شبکههای مخابراتی 5G نیز بخشی از این کلانطرح هستند. در چنین فضایی، ژاپن تلاش میکند بر اساس توافقنامه سرمایهگذاری دوجانبه با آنگولا، که از تیرماه ۱۴۰۳ اجرایی شد، روابط اقتصادی و تجاری خود با این کشور را در حوزه نفت خام و مواد معدنی حیاتی تقویت کند.
موتگی همچنین در روزنامههای محلی آنگولا و زامبیا یادداشتهایی منتشر کرد و در آنها ضمن توضیح ابتکار FOIP، پروژههای همکاری ژاپن در منطقه را معرفی کرد. این اقدام نشان میدهد توکیو در کنار دیپلماسی رسمی، به دنبال معرفی عمومی سیاستها و نقش خود برای افکار عمومی کشورهای آفریقایی نیز هست.
آفریقای جنوبی و شراکت راهبردی توکیو
آفریقای جنوبی ایستگاه پایانی سفر وزیر خارجه ژاپن بود. این کشور پس از روی کار آمدن دولت ترامپ در واشنگتن، تنشهایی را در روابط خود با ایالات متحده تجربه کرده است. موتگی در دیدار با سیریل رامافوسا، رئیسجمهور آفریقای جنوبی، و رونالد لامولا، وزیر روابط بینالملل و همکاری این کشور، آفریقای جنوبی را شریکی مهم برای ژاپن خواند.
دو طرف توافق کردند همکاریهای دولتی و خصوصی را برای افزایش تابآوری زنجیره تامین مواد معدنی حیاتی تقویت کنند. همچنین همکاری در زمینه گذار انرژی و کربنزدایی از اقتصاد آفریقای جنوبی مورد تاکید قرار گرفت. آفریقای جنوبی یکی از کشورهای آفریقایی است که شرکتهای ژاپنی حضور فعالی در آن دارند و از همین رو، برای توکیو جایگاه ویژهای در راهبرد جدید آفریقایی خود دارد.
موتگی در سخنرانی خود در کنیا نیز به سه ستون دیپلماسی ژاپن در قبال آفریقا اشاره کرد: تحقق صلح در آفریقا، ایجاد چرخه مثبت رشد میان آفریقا و ژاپن، و توانمندسازی نسل جوان از مسیر همکاری مشترک. این سه محور، پیام اصلی ژاپن در قبال آفریقا را بازتاب میدهد؛ اینکه توکیو میخواهد خود را شریک آفریقا در ساخت آینده معرفی کند.
تعرفه صفر؛ ابزار چین برای حفظ نفوذ در آفریقا
همزمان با سفر آفریقایی وزیر خارجه ژاپن، اداره کل گمرک چین در ۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ اعلام کرد که از ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ تا ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۷، واردات از ۲۰ کشور آفریقایی واجد شرایط، مشمول تعرفه صفر خواهد شد. با احتساب ۳۳ کشور آفریقایی دیگری که از آذر ۱۴۰۳ برای همه گروههای تعرفهای از معافیت گمرکی برخوردار شده بودند، چین در عمل تعرفه واردات از همه کشورهای آفریقایی دارای روابط دیپلماتیک با خود را حذف میکند.
این اقدام فقط نشانه فاصله گرفتن پکن از سیاستهای تعرفهای آمریکا نیست؛ بلکه میتواند پاسخی غیرمستقیم به تحول راهبرد ژاپن در حوزه امنیت اقتصادی نیز تلقی شود. چین با این تصمیم، تلاش میکند موقعیت تجاری خود در آفریقا را تقویت کند و در برابر افزایش حضور ژاپن و دیگر قدرتها در حوزه مواد معدنی، زیرساخت و زنجیره تامین، ابتکار عمل خود را حفظ کند.
شواهد نشان میدهد سفر وزیر خارجه ژاپن یک اقدام مقطعی نبود. این سفر بخشی از تعهد بلندمدت توکیو در قبال تحولات آفریقا محسوب میشود. ژاپن تلاش دارد رابطه اعتماد بلندمدت خود با کشورهای آفریقایی را تقویت کند و در کنار دولتها، شرکتهای بخش خصوصی را نیز به نقشآفرینی در زنجیره تامین مواد معدنی حیاتی سوق دهد.
موفقیت نهایی این راهبرد به عملکرد شرکتهای ژاپنی در سالهای آینده وابسته است. اگر شرکتهای بخش خصوصی بتوانند در آفریقا حضور موثر و پایدار داشته باشند، نسخه جدید ابتکار «هند-آرام آزاد و باز» میتواند از یک چارچوب دیپلماتیک به ابزار عملی ژاپن برای تقویت امنیت اقتصادی و تابآوری زنجیره تامین تبدیل شود. در مقابل، چین نیز با ابزارهای تجاری و تعرفهای خود میکوشد جایگاه مسلطش در آفریقا را حفظ کند؛ رقابتی که نشان میدهد قاره آفریقا به یکی از میدانهای اصلی امنیت اقتصادی آسیا تبدیل شده است.
منبع: thinkchina.sg
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
