به گزارش مسیر اقتصاد به تازگی اندیشکده اقتصاد مقاومتی گزارشی با عنوان «گذار از PET به پلیاتیلن در صنعت بستهبندی؛ واکنش به محدودیتهای تأمین» منتشر کرده است. بر اساس این گزارش پلیاتیلن ترفتالات یا PET بهعنوان یکی از کلیدیترین پلیمرهای مورد استفاده در صنعت بستهبندی شناخته میشود که بهواسطه برخورداری از شفافیت بالا، استحکام مکانیکی مناسب و مقاومت مطلوب در برابر حرارت و عوامل شیمیایی، به گزینهای غالب در تولید بطریهای نوشیدنی تبدیل شده است. در ایران، تولید این محصول در مقیاس پتروشیمیایی بهصورت انحصاری توسط پتروشیمی تندگویان در منطقه ماهشهر و با ظرفیت عملیاتی حدود ۶۰۰ هزار تن در سال، در دو گرید بطری و نساجی انجام میشود؛ مجموعهای که نقش محوری در تأمین الیاف پلیاستر و مواد اولیه بطری برای محصولات راهبردی و صنایع تند مصرف یا FMCG ایفا میکند.
اختلال در زنجیره تامین PET
با این حال، آسیبدیدگی واحد یوتیلیتی متمرکز فجر و در پی آن توقف تولید در پتروشیمی تندگویان و همچنین مجتمعهای تأمینکننده خوراک آن در جریان جنگ رمضان، منجر به بروز اختلال جدی در زنجیره تأمین PET کشور شده است؛ اختلالی که بهصورت مستقیم صنایع غذایی، نوشیدنی، لبنیات، روغنهای خوراکی و بخش بستهبندی را تحت تأثیر قرار میدهد و بر لزوم تغییر راهبرد در این حوزه تاکید میکند.
واردات گزینه فوری اما پرهزینه
یکی از واکنشهای فوری قابل تصور به کمبود مواد اولیه در صنعت بستهبندی، واردات حدود ۳۰۰ هزارتن PET و پریفورم بطری با هزینه تقریبی ۹۰ میلیون دلار است، اما این راهکار با هزینه ارزی قابل توجه، محدودیت حملونقل در زمان جنگ و ریسکهای زنجیره تأمین بینالمللی روبهرو خواهد شد. بنابراین، یکی از اقدامات جایگزین در کوتاهترین زمان ممکن، بازطراحی خطوط بستهبندی داخلی و تغییر نوع پلیمر از PET به پلیاتیلن است.
کدام محصولات میتوانند جایگزین PET در صنعت بستهبندی باشند؟
گریدهای مختلف پلیاتیلن از جمله HDPE، LDPE و LLDPE بهدلیل دسترسی گسترده، ظرفیت تولید بالا و غیر متمرکز داخلی در خط اتیلن غرب و امکان فرایندپذیری آسان، میتواند جایگزینهای مناسبی برای بخش قابلتوجهی از کاربردها باشد. این تغییر، شکلی از «بازسازی صنعتی سریع» محسوب میشود که منطبق بر شرایط جنگی، هزینه فرصت پایینتری از واردات PET خواهد داشت.
تجربه موفق جایگزینی PET با پلیاتیلن در صنایع لبنی
در صنعت لبنیات و نوشیدنیهای غیرگازدار، تجربه موفق استفاده از بطریهای HDPE سفید و مات برای شیر و دوغ در ایران و بسیاری از کشورها وجود دارد و این الگو میتواند سریعاً به صنایع روغن خوراکی تعمیم یابد. اگرچه شفاف نبودن بستهبندی از دید بازاریابی یک ضعف محسوب میشود، اما در شرایط جنگی میتوان با تغییر پیام بازاریابی، مصرفکننده را نسبت به مزایای سبک جدید بستهبندی آگاه کرد و این تغییر فرهنگ مصرف را مدیریت نمود. در صنایعی مانند روغن خوراکی نیز، امکان جایگزینی PET با بطریهای کدر پلیاتیلنی HDPE یا حتی استفاده از کیسههای نرم LLDPE برای بستهبندیهای یکلیتری وجود دارد. از منظر فنی، روغن خوراکی مادهای نسبتاً خنثی است و واکنش شیمیایی مخربی با پلیاتیلن ندارد[۱].
تجربه جهانی جایگزینی PET با پلیاتیلن
تجربیات جهانی نشان میدهد که جایگزینی PET با پلیاتیلن، پیشینهای کاملاً عملی و اثباتشده دارد. در هند طی سال ۲۰۱۸، کمبود PET ناشی از توقف پتروشیمی رلیانس باعث شد تولیدکنندگان روغن خوراکی بهطور گسترده به بطریهای مات HDPE روی آورند و این الگو، بعدها به بخشی ثابت از بازار تبدیل شد. در پاکستان نیز بروز کمبود PET در سال ۲۰۲۲ به تغییرات قابلتوجهی در الگوی بستهبندی منجر شد؛ بهگونهای که بخشی از بازار به سمت استفاده از HDPE برای بستهبندی محصولات، بهویژه در حوزه روغن و لبنیات، سوق یافت و همزمان بستهبندیهای اقتصادی روغن در قالب کیسههای مبتنی بر LLDPE توسعه پیدا کرد. الگوی مشابهی در آفریقای شرقی و آمریکای لاتین نیز وجود دارد؛ بهگونهای که سهم قابلتوجهی از روغنهای خوراکی در بستهبندیهای انعطافپذیر مبتنی بر LLDPE عرضه میشود. این تجربیات نشان میدهد گرایش به پلیاتیلن، فراتر از یک واکنش مقطعی، بهعنوان راهکاری رایج در سطح جهانی و قابلاجرا در شرایط کمبود یا فشار قیمتی محسوب میشود.
در کدام صنایع PET قابل جایگزینی نیست؟
مقایسه فنی بستهبندی نشان میدهد که PET تنها در بخش محدودی از بازار، مانند نوشابههای گازدار، آبهای گازدار و نوشیدنیهای اسیدی، جایگزینناپذیر محسوب میشود. دلیل این موضوع مقاومت بالاتر PET در برابر فشار داخلی، نفوذپذیری پایینتر در برابر کربندیاکسید و پایداری بیشتر آن در محیطهای اسیدی است. اما در محصولاتی مانند شیر، دوغ، مواد شوینده، روغن خوراکی و نوشیدنیهای غیرگازدار، دهها کشور سالها است که از پلیاتیلن در مقیاس صنعتی استفاده میکنند. از آنجا که در ایران نیز شرایط مشابهی برقرار است، تغییر از PET به HDPE یا LLDPE در صنایع آب آشامیدنی، روغن، لبنیات و بخشی از مواد غذایی کاملاً قابل اجرا خواهد بود.
کاهش ۶۰ درصدی نیاز به PET با «بستهبندی اضطراری شرایط جنگ»
در بخش بستهبندی روغن خوراکی، شواهد جهانی نشان میدهد که استفاده از بطریهای HDPE مات، کیسههای انعطافپذیر LLDPE و حتی بستههای اقتصادی ساشهای، راهکارهای مطلوبی برای شرایط بحران هستند. برزیل، هند، بنگلادش و کنیا از شاخصترین نمونهها هستند که سالها است بستهبندی روغن را به سمت بطریهای پلیاتیلنی یا ساشههای پلیاتیلنی سوق دادهاند؛ مخصوصاً در شرایطی که هزینه مواد اولیه یا محدودیت تأمین (تولید و واردات)PET چالشزا بوده است. با توجه به این تجربیات و پایدار بودن چالش تأمین PET برای حداقل ۲ سال آینده، ایران نیز قادر است با تغییر الگوی بازاریابی و تولید بستهبندیهای مقاوم و استاندارد، الگوی جدیدی از «بستهبندی اضطراری شرایط جنگ» را با هزینه کمتر نسبت به واردات PET توسعه دهد. این موضوع میتواند تا ۶۰ درصد از نیاز وارداتی کشور به PET بطری را کاهش دهد.
امکان مشارکت شرکتهای دانشبنیان برای کاهش هزینهها
البته در بعد صنعتی، این تغییر نیازمند همکاری شرکتهای دانشبنیان فعال در زمینه کامپاندینگ، افزودنیها و مستربچ است. این شرکتها میتوانند با افزودن پایدارکنندههای اکسیداسیون، بهبوددهندههای نفوذپذیری، آنتییوویها و اصلاحکنندههای مکانیکی، خواص پلیاتیلن را تا حدی تقویت کنند که برای کاربردهای متنوعتری مناسب شوند و هزینه تولید را کاهش دهند. به طوری که جایگزینی PE بهجای PET نهتنها یک اقدام اضطراری جنگی باشد، بلکه از نظر اقتصادی نیز تغییر خط تولید و بستهبندی، بهصرفهتر از واردات PET شود.
پانویس:
[۱] برای مطالعه بیشتر رجوع شود به:
گزارش «ارزیابی الگوی توسعه زنجیره ارزش اتیلن در ایران»؛ اندیشکده اقتصاد مقاومتی؛ اردیبهشت ۱۴۰۳
گزارش «ارزیابی الگوی توسعه زنجیره ارزش بنزن، تولوئن و زایلنها در ایران»؛ اندیشکده اقتصاد مقاومتی؛ فروردین ۱۴۰۳
این گزارش تکبرگ از اینجا قابل دریافت و مطالعه است.
انتهای پیام/انرژی
