به گزارش مسیر اقتصاد حملات موشکی و پهپادی ایران در جنگ اخیر، یک واقعیت مهم را برای کشورهای عربی خلیج فارس آشکار کرد: سامانههای پدافندی فقط تا زمانی قابل اتکا هستند که انبارهای رهگیر پر بماند. رهگیرها همان موشکها یا ابزارهایی هستند که برای زدن موشک، پهپاد یا هدف هوایی شلیک میشوند. در جنگهای کوتاه اما سنگین، مصرف این رهگیرها میتواند خیلی سریع بالا برود و کشورها را با مسئلهای فوری روبهرو کند: چگونه باید ذخایر خالیشده را دوباره پر کرد؟
گزارش مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی (IISS)، تصویری روشن از همین وضعیت ارائه میدهد. در جدول این گزارش، ۲۴ مورد درخواست، قرارداد، مجوز فروش یا اعلام علاقه برای خرید سامانههای پدافندی از سوی کشورهای عربی خلیج فارس از مارس ۲۰۲۶ به بعد ثبت شده است. این فهرست نشان میدهد کشورهای منطقه فقط در حال خرید یک سامانه خاص نیستند؛ آنها میخواهند کل لایههای دفاعی خود را از رادار و فرماندهی گرفته تا موشکهای میانبرد، دفاع نقطهای و سامانههای ضدپهپاد تقویت کنند.
آمریکا همچنان تأمینکننده اصلی است
برخلاف برخی برداشتها، جدول IISS نشانه فاصله گرفتن کشورهای عربی خلیج فارس از آمریکا نیست. آمریکا همچنان ستون اصلی تأمین تسلیحات دفاعی این کشورهاست. در جدول، ۷ مورد با وضعیت «مجوز فروش خارجی آمریکا» ثبت شده که همه آنها به تأمینکنندگان آمریکایی یا سازِکار فروش آمریکا مربوط است. این موارد شامل رادارهای پیشرفته برای کویت، سامانه فرماندهی و کنترل، موشکهای پاتریوت، موشکهای AMRAAM، سامانه دفاع نقطهای FS-LIDS و رادار دوربرد برای امارات است.
اهمیت این بخش فقط نظامی نیست؛ عددهای مرتبط با آن بسیار بزرگ است. فروش احتمالی رادارهای پدافندی به کویت ۸ میلیارد دلار برآورد شده و بستههای فروش احتمالی به امارات نیز بیش از ۸.۴ میلیارد دلار اعلام شده است. به بیان ساده، جنگ اخیر برای کشورهای عربی خلیج فارس فقط یک تهدید امنیتی نبود؛ به یک صورتحساب سنگین برای خرید دوباره امنیت تبدیل شد.
با این حال، مجوز فروش با تحویل فوری تفاوت دارد. وقتی آمریکا مجوز فروش خارجی صادر میکند، به این معنا نیست که همه تجهیزات همان روز تحویل میشود. بخشی از این سامانهها باید تولید شود، بخشی باید در صف تحویل قرار گیرد و بخشی هم به هماهنگیهای سیاسی و فنی نیاز دارد. همین فاصله میان نیاز فوری و تحویل واقعی، کشورهای عربی خلیج فارس را به سمت تأمینکنندگان دیگر هم کشانده است.
کره جنوبی، اوکراین و بریتانیا در کنار آمریکا
نکته مهم جدول این است که نام آمریکا در آن پررنگ است، اما تنها نام مهم نیست. کره جنوبی با سامانه Cheongung-II یا KM-SAM Block II در چند ردیف دیده میشود؛ از تحویل در جریان به امارات تا قرارداد عربستان و اعلام علاقه قطر و چند کشور عربی دیگر. امارات پیشتر قراردادی حدود ۳.۵ میلیارد دلار برای خرید این سامانه امضا کرده بود و عربستان نیز قراردادی حدود ۳.۲ میلیارد دلار با کره جنوبی داشته است.
این موضوع یک پیام روشن دارد: کشورهای عربی خلیج فارس هنوز از چتر تسلیحاتی آمریکا خارج نشدهاند، اما میخواهند گزینههای بیشتری داشته باشند. وقتی ذخایر رهگیرها کم میشود، اتکا به یک تأمینکننده کافی نیست؛ بهویژه اگر همان تأمینکننده خود درگیر اولویتهای جهانی، محدودیت تولید یا ملاحظات سیاسی باشد.
اوکراین نیز در جدول جایگاه قابل توجهی دارد. سامانههایی مانند P-1 Sun، Sting، Octopus-100، Terra A1 و Magura در فهرست علاقه یا قرارداد کشورهای عربی خلیج فارس دیده میشود. بریتانیا هم با Skyhammer و Mark I در این فهرست قرار دارد. این ترکیب نشان میدهد تجربه جنگ اوکراین، بهویژه در حوزه مقابله با پهپاد، به بازار تسلیحاتی خلیج فارس منتقل شده است.
جستوجوی پاسخ ارزان برای پهپادهای ارزان
یکی از مهمترین پیامهای جدول IISS، تغییر نگاه کشورهای عربی خلیج فارس به تهدید پهپادی است. مقابله با پهپاد ارزان از طریق شلیک موشکهای بسیار گران، از نظر اقتصادی قابل دوام نیست. اگر یک پهپاد ارزان بتواند طرف مقابل را مجبور به شلیک رهگیری بسیار گران کند، حتی رهگیری موفق هم هزینه سنگینی به مدافع تحمیل میکند.
به همین دلیل، در جدول فقط سامانههای بزرگ و گران مانند پاتریوت یا رادارهای پیشرفته دیده نمیشود. تعداد زیادی از موارد به رهگیرهای ضدپهپاد، موشکهای کوتاهبرد ارزانتر، جنگ الکترونیک و سامانههای دفاع نقطهای مربوط است. هدف این است که کشورها برای هر تهدید، پاسخ متناسب داشته باشند: موشک گران برای هدف گران، ابزار ارزانتر برای پهپاد ارزانتر.
این تغییر برای کشورهای عربی خلیج فارس اهمیت اقتصادی دارد. دفاع هوایی فقط خرید یک سامانه نیست؛ یک هزینه دائمی برای نگهداری، آموزش، ذخیرهسازی، تولید مهمات و جایگزینی رهگیرهاست. هرچه تهدید پهپادی پرتعدادتر شود، هزینه دفاع هم بیشتر میشود. بنابراین پیدا کردن راهحل ارزانتر برای مقابله با پهپاد، به بخشی از مدیریت هزینه دفاعی تبدیل شده است.
آینده امنیت خلیج فارس
کشورهای عربی خلیج فارس پس از جنگ اخیر با سه واقعیت روبهرو شدهاند. نخست اینکه ذخایر پدافندی در جنگهای جدید خیلی سریع مصرف میشود و انبارهای خالی میتواند به یک آسیبپذیری جدی تبدیل شود. دوم اینکه آمریکا همچنان تأمینکننده اصلی تجهیزات دفاعی این کشورهاست و تصور کنار گذاشتن واشنگتن با واقعیت خریدهای نظامی منطقه سازگار نیست. سوم اینکه همین کشورها برای کاهش ریسک، سراغ کره جنوبی، اوکراین، بریتانیا و ژاپن هم رفتهاند.
جنگ اخیر، امنیت کشورهای عربی خلیج فارس را گرانتر کرده است. آنها برای دفاع از آسمان خود باید هم سامانههای گران آمریکایی را حفظ کنند، هم ذخایر رهگیر را افزایش دهند، هم سامانههای ارزانتر ضدپهپاد بخرند و هم تأمینکنندگان تازهای پیدا کنند. نتیجه این فرایند، شکلگیری یک موج تازه بازتسلیح در منطقه است؛ موجی که از دل خالی شدن انبارهای پدافندی پس از جنگ بیرون آمده و میتواند میلیاردها دلار هزینه جدید بر دوش کشورهای عربی خلیج فارس بگذارد.
منبع: مؤسسه بینالمللی مطالعات راهبردی
انتهای پیام/ دولت و حکمرانی
