به گزارش مسیر اقتصاد سفر رسمی عبدالله آریپوف نخستوزیر ازبکستان به چین در روزهای ۱۶ و ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، فقط یک دیدار دیپلماتیک دورهای نبود. این سفر که به بهانه هشتمین نشست کمیسیون همکاریهای میاندولتی چین و ازبکستان انجام شد، نشانهای از گسترش نقش پکن در اقتصاد تاشکند و افزایش وزن چین در آینده صنعتی و ترانزیتی آسیای مرکزی است.
چین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین شرکای اقتصادی ازبکستان تبدیل شده است و اکنون در حوزههایی مانند تجارت، سرمایهگذاری، زیرساخت، انرژی، تحول دیجیتال و حملونقل، جایگاهی پررنگ در برنامههای توسعهای این کشور دارد. نشست میاندولتی دو کشور نیز بستری برای پیگیری همین موضوعات است و میتواند مسیر اجرای طرحهای مشترک را سرعت ببخشد.
چرخش در جغرافیای اقتصادی ازبکستان
برای سالهای طولانی، روسیه به دلیل پیوندهای تاریخی، مهاجرت نیروی کار، اتصالهای حملونقلی و مناسبات انرژی، نقش محوری در اقتصاد ازبکستان داشت. اما آمارهای سال ۲۰۲۵ نشان میدهد جغرافیای اقتصادی تاشکند در حال تغییر است و چین با سرعت بیشتری در جایگاه شریک اصلی اقتصادی این کشور قرار میگیرد.
حجم تجارت خارجی ازبکستان در سال ۲۰۲۵ با رشد ۲۰.۷ درصدی نسبت به سال قبل، به رکورد تاریخی ۸۱.۲ میلیارد دلار رسید. در این میان، چین با ۱۷.۲ میلیارد دلار تجارت دوجانبه و سهم ۲۱.۲ درصدی از کل مبادلات خارجی ازبکستان، رتبه نخست را به خود اختصاص داد.
در همین سال، حجم تجارت ازبکستان با روسیه ۱۳ میلیارد دلار، با قزاقستان ۵ میلیارد دلار، با ترکیه ۳ میلیارد دلار و با کره جنوبی ۱.۷ میلیارد دلار بود. رشد ۳۵.۹ درصدی تجارت با چین در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد پکن در حال تبدیل شدن به یکی از مسیرهای اصلی توسعه اقتصادی ازبکستان است.
افزایش فاصله چین با رقبای سنتی
روند افزایش سهم چین در اقتصاد ازبکستان در آغاز سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافت. بر اساس گزارش کمیته ملی آمار ازبکستان، حجم تجارت این کشور با چین در ژانویه ۲۰۲۶ به بیش از ۱.۶۲۴ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که معادل نزدیک به ۲۷.۹ درصد از کل تجارت خارجی ازبکستان بود. در همین بازه، سهم روسیه ۱۸.۷ درصد و سهم قزاقستان ۷.۱ درصد گزارش شد.
آمار سهماهه نخست سال ۲۰۲۶ نیز همین روند را تأیید میکند. مبادلات چین و ازبکستان در ژانویه تا مارس ۲۰۲۶ با رشد ۵۳.۳ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، به ۴.۶ میلیارد دلار رسید. این رشد سریع نشان میدهد همکاری اقتصادی با پکن، بهویژه در حوزه واردات تجهیزات، ماشینآلات و کالاهای صنعتی، در برنامه نوسازی اقتصاد ازبکستان جایگاه مهمی پیدا کرده است.
چالش نابرابری در تراز تجاری
یکی از ویژگیهای روابط اقتصادی چین و ازبکستان، سهم بالای واردات از چین در سبد تجاری تاشکند است. در سهماهه نخست سال ۲۰۲۶، صادرات ازبکستان به چین حدود ۶۴۱.۷ میلیون دلار بود، اما واردات این کشور از چین به حدود ۴ میلیارد دلار رسید.
چین انواع ماشینآلات، تجهیزات صنعتی، وسایل نقلیه، قطعات، فناوریهای نو و کالاهای دارای ارزش افزوده بالا را به بازار ازبکستان صادر میکند. در مقابل، ازبکستان کالاهایی مانند مواد خام، برخی محصولات صنعتی، محصولات کشاورزی، منسوجات و دیگر اقلام صادراتی را به چین میفرستد.
این الگوی تجاری از یک سو نشاندهنده ناترازی در مبادلات دو کشور است، اما از سوی دیگر میتواند بخشی از نیاز ازبکستان برای نوسازی صنعتی و تجهیز زیرساختهای تولیدی را تأمین کند. تاشکند در صورتی میتواند از این روند بیشترین بهره را ببرد که واردات تجهیزات چینی را به توسعه تولید داخلی، گسترش صادرات کالاهای فرآوریشده و ارتقای صنایع بومی پیوند بزند.
راهگذرهای ریلی و هندسه جدید قدرت
یکی از مهمترین ابعاد راهبردی همکاری چین و ازبکستان، حوزه حملونقل و لجستیک است. در این زمینه، راهآهن چین-قرقیزستان-ازبکستان جایگاهی ویژه دارد و یکی از طرحهای کلیدی در دستور کار دو کشور به شمار میرود.
شوکت میرضیایف، رئیسجمهور ازبکستان، پیشتر بر اهمیت این مسیر تأکید کرده و گفته بود این راهآهن میتواند زمان تحویل کالا را به ۱۰ روز کاهش دهد و ظرفیت ترانزیتی آسیای مرکزی را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
برای چین، این مسیر به معنای تقویت راهگذرهای زمینی و افزایش دسترسی به مسیرهای جایگزین در تجارت منطقهای است. برای ازبکستان نیز این طرح میتواند فرصتی برای تبدیل شدن به یکی از محورهای اصلی اتصال چین به آسیای مرکزی، قفقاز جنوبی، غرب آسیا و اروپا باشد. این مسیر همچنین به تاشکند کمک میکند وابستگی خود به مسیرهای سنتی روسیه را کاهش دهد و نقش فعالتری در شبکههای نوین ترانزیتی منطقه ایفا کند.
جایگاه ازبکستان در رقابت قدرتها در آسیای مرکزی
گسترش همکاری چین و ازبکستان را باید در چارچوب رقابت گستردهتر قدرتها در آسیای مرکزی تحلیل کرد. این منطقه امروز به عرصه حضور و رقابت چین، روسیه، ترکیه، اتحادیه اروپا، کشورهای حاشیه خلیج فارس، آمریکا و نهادهای مالی بینالمللی تبدیل شده است.
در این میان، چین مزیتی مهم دارد. پکن علاوه بر روابط سیاسی، بستههای تأمین مالی سریع، طرحهای صنعتی ملموس، سرمایهگذاری در زیرساخت و دسترسی به بازاری بزرگ را پیشنهاد میدهد. همین ویژگیها باعث شده همکاری با چین برای ازبکستان، که در مسیر گشودن اقتصاد، جذب سرمایهگذاری خارجی، توسعه صنعت و نوسازی حملونقل قرار دارد، اهمیت ویژهای پیدا کند.
ازبکستان پرجمعیتترین کشور آسیای مرکزی است و با همه کشورهای منطقه مرز مشترک دارد. همین جایگاه جغرافیایی، این کشور را به یکی از نقاط کلیدی برای راهبرد اقتصادی چین در آسیای مرکزی تبدیل کرده است. از مسیر ازبکستان، پکن میتواند نفوذ اقتصادی خود را نه فقط در آسیای مرکزی، بلکه در مسیرهای منتهی به جنوب آسیا، غرب آسیا و قفقاز جنوبی نیز تقویت کند.
تلاش تاشکند برای حفظ سیاست چندوجهی
با وجود گسترش سریع روابط با چین، ازبکستان در پی وابستگی کامل به یک قدرت خارجی نیست. تاشکند همچنان تلاش میکند سیاست خارجی چندوجهی خود را حفظ کند و همزمان با چین، روسیه، ترکیه، اتحادیه اروپا، کره جنوبی، کشورهای حاشیه خلیج فارس و بانکهای توسعهای بینالمللی همکاری داشته باشد.
با این حال، دادههای تجاری نشان میدهد چین با سرعت بیشتری نسبت به سایر بازیگران در حال افزایش سهم خود در اقتصاد ازبکستان است. سهم بیش از یکپنجم چین از کل تجارت خارجی ازبکستان در سال ۲۰۲۵ و سهم نزدیک به ۲۸ درصدی در ژانویه ۲۰۲۶ نشان میدهد همکاری با پکن به یک محور پایدار در اقتصاد تاشکند تبدیل شده است.
مسئله اصلی برای ازبکستان این است که چگونه از این فرصت استفاده کند. یک مسیر، تبدیل شدن به بازار مصرف کالاهای چینی و راهگذر ترانزیتی برای جریان کالاهای چین است. مسیر مطلوبتر آن است که تاشکند از سرمایهگذاری، زیرساخت و فناوری چین برای ساخت پایههای صنعتی خود، توسعه صادرات، گسترش صنایع فرآوری، تقویت منسوجات، مواد شیمیایی، مهندسی، کشاورزی و خدمات حملونقل بهره بگیرد.
فرصت توسعه صنعتی با سرمایه و فناوری چین
کمیسیون همکاریهای میاندولتی چین و ازبکستان میتواند نقشی مهم در تنظیم مسیر همکاری دو کشور داشته باشد. ازبکستان در این چارچوب فقط به جذب منابع مالی چین نیاز ندارد، بلکه باید بر بومیسازی تولید، انتقال فناوری، ایجاد شغل و افزایش صادرات خود نیز تمرکز کند.
چنین رویکردی میتواند همکاری با پکن را از یک رابطه صرفاً تجاری به ابزاری برای نوسازی صنعتی تبدیل کند. اگر طرحهای زیرساختی و صنعتی چین به توسعه ظرفیت تولید داخلی ازبکستان منجر شود، تاشکند میتواند از فرصت حضور چین برای ارتقای جایگاه خود در زنجیره ارزش منطقهای استفاده کند.
در مقابل، اگر روابط دو کشور عمدتاً بر واردات کالا، دریافت وام و عبور ترانزیتی متمرکز بماند، بخش مهمی از ظرفیت توسعهای این همکاری از دست خواهد رفت. بنابراین موفقیت آینده ازبکستان به توان این کشور در تبدیل همکاری با چین به ابزاری برای صنعتیسازی، افزایش صادرات و توسعه پایدار بستگی دارد.
سفر عبدالله آریپوف به چین را باید بخشی از روند بزرگتری دانست که در آن پکن از ابزارهای اقتصادی، تجاری، زیرساختی و صنعتی برای گسترش نقش خود در آسیای مرکزی استفاده میکند. برای ازبکستان، این روند همزمان فرصت رشد تجارت، نوسازی زیرساخت، افزایش درآمدهای ترانزیتی، دسترسی به فناوری و جذب سرمایه را فراهم میکند. میزان بهرهبرداری تاشکند از این فرصت، به کیفیت سیاست صنعتی و توان چانهزنی این کشور در همکاری با پکن وابسته خواهد بود.
منبع: news.az
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
