به گزارش مسیر اقتصاد تشدید تنشهای نظامی و سیاسی در غرب آسیا طی سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، پیامدهایی فراتر از کانون اصلی بحران داشته و روندهای اقتصادی و امنیتی آسیای مرکزی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. قزاقستان بهعنوان بزرگترین اقتصاد محصور در خشکی این منطقه و یکی از مسیرهای مهم تجارت چین با اروپا، اکنون با وضعیتی پیچیده روبهروست؛ وضعیتی که در آن هم فرصتهای کوتاهمدت اقتصادی دیده میشود و هم هزینههای تازه در حوزه تجارت، لجستیک و برنامهریزی مسیرهای ترانزیتی.
آستانه سالهاست سیاست خارجی چندوجهی را دنبال میکند و تلاش دارد همزمان با قدرتها و بازیگران گوناگون رابطه کاری خود را حفظ کند. جنگ ایران و اسرائیل این سیاست را دشوارتر کرده است. قزاقستان از یک سو برای دسترسی به آبهای آزاد و صادرات غلات به مسیرهای ایران نیاز دارد و از سوی دیگر، پیوندهای اقتصادی و فناورانه خود با اسرائیل، کشورهای خلیج فارس و غرب را نیز بخشی از آینده همکاریهای خارجی خود میداند. همین وضعیت باعث شده بیطرفی قزاقستان در بحران کنونی، بیشتر از جنس عملگرایی باشد تا توازن کامل میان همه طرفها.
توازن میان دسترسی به بنادر ایران و فناوری اسرائیل
پیشینه دیپلماتیک قزاقستان نشان میدهد این کشور همواره تلاش کرده رابطهای متوازن با ایران و اسرائیل داشته باشد. روابط آستانه و تلآویو از دهه ۱۹۹۰ میلادی برقرار بوده و در سال ۲۰۲۴ حجم تجارت دو طرف به حدود ۲۳۶ میلیون دلار رسیده است. در این مبادلات، قزاقستان نفت و محصولات کشاورزی صادر میکند و در مقابل، از فناوریهای اسرائیلی در حوزههایی مانند کشاورزی، مدیریت آب، دفاعی و امنیت سایبری بهره میگیرد.
در سوی دیگر، رابطه قزاقستان با ایران بیش از هر چیز از جغرافیا و نیاز این کشور به مسیرهای دسترسی به آبهای آزاد اثر میپذیرد. راهگذر حملونقل بینالمللی شمال ـ جنوب و مسیر ریلی قزاقستان ـ ترکمنستان ـ ایران برای آستانه اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا این مسیرها امکان دسترسی به بنادر جنوبی ایران و صادرات کالاهایی مانند غلات را فراهم میکنند. در آذر ۱۴۰۴ نیز رؤسای جمهور ایران و قزاقستان درباره افزایش تجارت دوجانبه تا سطح ۳ میلیارد دلار، رشد حجم حمل بار تا سال ۲۰۳۰ و توسعه یک پایانه اختصاصی در بندرعباس توافق کردند. با این حال، تشدید جنگ در غرب آسیا بخشی از این همکاریها را با ابهام روبهرو کرده است.
بیطرفی عملی آستانه در میانه بحران
موضع رسمی دولت قزاقستان از آغاز بحران، دعوت به کاهش تنش، پایبندی به حقوق بینالملل و گفتوگو بوده است. آستانه همچنین آمادگی خود را برای میزبانی مذاکرات صلح اعلام کرده، نسبت به تلفات غیرنظامیان ایرانی ابراز همدردی کرده و همزمان پیامهایی در حمایت از نگرانیهای امنیتی کشورهای خلیج فارس فرستاده است. این رفتار نشان میدهد قزاقستان میکوشد از ورود آشکار به صفبندیهای منطقهای پرهیز کند.
با این حال، رفتار عملی آستانه نشاندهنده نوعی احتیاط راهبردی نسبت به آینده ثبات در غرب آسیاست. قزاقستان مسیر پروازها را از حریم هوایی ناامن منطقه تغییر داده، برای امنیت شهروندان خود هشدارهایی صادر کرده و طبق برخی گزارشها، چند طرح مشترک با ایران را در فروردین ۱۴۰۵ به حالت تعلیق درآورده است. در چنین شرایطی، قزاقستان ضمن حفظ کانال ارتباطی با ایران، توجه بیشتری به مسیرهای جایگزین و شرکایی نشان میدهد که از نگاه آستانه میتوانند سرمایه، فناوری و امنیت بیشتری فراهم کنند.
درآمد نفتی بیشتر در برابر هزینههای لجستیکی بالاتر
مهمترین منفعت کوتاهمدت این بحران برای قزاقستان، افزایش قیمت نفت در بازارهای جهانی است. تهدیدهای مرتبط با عرضه نفت و نگرانی درباره امنیت تنگه هرمز میتواند درآمدهای بودجهای قزاقستان را افزایش دهد، ورودی صندوق ثروت ملی این کشور را تقویت کند و تراز تجاری آستانه را بهبود بخشد. همچنین قزاقستان در چنین فضایی میتواند برای برخی بازارها، از جمله چین، بهعنوان تأمینکننده جایگزین جذابتر شود.
با این حال، این سود نفتی محدودیتهای مهمی دارد. قزاقستان توان فنی لازم برای افزایش سریع و گسترده تولید نفت را ندارد و تداوم قیمتهای بالا میتواند تورم داخلی را تشدید کند و تقاضای جهانی را تحت فشار بگذارد. بنابراین افزایش قیمت نفت برای آستانه بیشتر یک فرصت کوتاهمدت مالی است و نمیتواند آسیبپذیریهای ساختاری این کشور در برابر بیثباتی بازار انرژی را از بین ببرد.
هزینههای سنگینتر بحران در حوزه تجارت و لجستیک نمایان شده است. اختلال در مبادلات مرتبط با ایران، مشکلات بانکی، افزایش ریسک بیمه، نااطمینانی وارداتی و تعلیق برخی طرحها، تجارت قزاقستان با مسیر ایران را تحت فشار قرار داده است. صادرات غلات نیز آسیب دیده، زیرا بخشی از خریداران ایرانی از قراردادهای تازه پرهیز کردهاند. طرحهای مرتبط با راهگذر شمال ـ جنوب و بندرعباس هم کند شده و همین مسئله آستانه را به استفاده بیشتر از مسیرهای جایگزین، بهویژه راهگذر میانی، سوق داده است.
افزایش وزن راهگذر میانی در محاسبات قزاقستان
تنگناهای تازه لجستیکی باعث شده انگیزه قزاقستان برای توسعه راهگذر میانی بیشتر شود. این مسیر، آسیای مرکزی را از راه دریای خزر و قفقاز به اروپا متصل میکند و وابستگی به مسیرهای پرریسکتر جنوبی و مسیرهای درگیر محدودیتهای ژئوپلیتیکی را کاهش میدهد. قزاقستان اکنون با شتاب بیشتری به سمت همکاری با شرکای ترکزبان، جذب سرمایه کشورهای خلیج فارس و نوسازی زیرساختهای ریلی و بندری خود حرکت میکند.
این روند به معنای کنار گذاشتن مسیر ایران نیست. قزاقستان همچنان برای روزهای ثبات، به حفظ رابطه با تهران و بهرهگیری از ظرفیت بنادر ایران نیاز دارد. اما جنگ اخیر نشان داده است که آستانه برای کاهش ریسکهای آینده، ناچار است سبد مسیرهای تجاری خود را متنوعتر کند و راهگذر میانی را با جدیت بیشتری دنبال کند. از این منظر، جنگ ایران و اسرائیل بیش از آنکه به حذف ایران از محاسبات قزاقستان منجر شده باشد، وزن مسیرهای جایگزین را در سیاست لجستیکی آستانه افزایش داده است.
آزمون سیاست چندوجهی قزاقستان
قزاقستان در بحران کنونی با وضعیتی دشوار اما قابل مدیریت روبهروست. افزایش قیمت نفت و گشایشهای دیپلماتیک تازه میتواند برای آستانه سود کوتاهمدت ایجاد کند، اما کاهش تجارت مرتبط با ایران، نااطمینانی در مسیرهای جنوبی، افزایش هزینههای حملونقل و بیمه و احتمال سرایت بیثباتی منطقهای، هزینههای قابل توجهی به همراه دارد.
بیطرفی قزاقستان در این شرایط، بیطرفی کاملاً متوازن نیست؛ بلکه نوعی عملگرایی برای مدیریت همزمان چند رابطه است. آستانه میکوشد ارتباط خود با ایران را حفظ کند، زیرا این رابطه برای ترانزیت و دسترسی به آبهای آزاد اهمیت دارد. همزمان، همکاری با اسرائیل در فناوری، کشورهای خلیج فارس در سرمایه و امنیت انرژی، غرب در حمایت سیاسی و مالی، و روسیه و چین در حوزههای بنیادین امنیتی و اقتصادی نیز برای قزاقستان مهم باقی مانده است.
موفقیت قزاقستان به چند عامل بستگی دارد: اینکه جنگ چه مدت ادامه یابد، مسیرهای جنوبی چه زمانی به ثبات برسند، راهگذر میانی تا چه اندازه از نظر تجاری قابل اتکا شود و آستانه بتواند سیاست چندوجهی خود را بدون کشیده شدن بیش از حد به یک سمت حفظ کند. در هر صورت، بحران غرب آسیا نشان داد که اقتصاد قزاقستان نیز از شوکهای ژئوپلیتیکی دوردست مصون نیست و آینده مسیرهای تجاری آسیای مرکزی بیش از گذشته به امنیت و پایداری راهگذرهای منطقهای وابسته شده است.
منبع: میدلایست مانیتور
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
