مسیر اقتصاد/ تأمین مطمئن فناوریها، تجهیزات و قطعات صنایع پتروشیمی نقش مهمی در جلوگیری از اخلال در تولید محصولات پتروشیمی و همچنین در تامین خوراک صنایع پایین دستی پتروشیمی دارد. به ویژه در کشورهایی مثل ایران که همواره در تهدید تحریم قطعات و تامین فناوریها و دانش لازم جهت بهرهبرداری از یک واحد پتروشیمی قرار دارد، توجه به داخلیسازی و تامین نیازهای سخت افزاری و نرم افزاری جهت جلوگیری از اخلال در تولید محصولات پتروشیمی، از موارد قابل توجه در نظر مدیران و سیاستگذاران در این صنعت است که باید مورد توجه قرار بگیرد.
مطالعه تجربهنگاری از الگوهایی که کشورهای دیگر به منظور تحقق چنین هدفی و کاهش یا قطع وابستگی به کشورهای دیگر در تامین نیازهای خود در موضوعات مرتبط با فناوری، قطعات، تجهیزات و داخلیسازی آن در صنایع داشتهاند از موارد قابل توجه به منظور الگوبرداری از تجارب و پیادهسازی این الگوها در کشور است.
نقش الگوی آیدار در داخلیسازی فناوری و تجهیزات در صنایع چین
الگوی آیدار (IDAR) برگرفته از مخفف سازی چهار عبارت معرفی یا واردات هدفمند[۱]، هضم[۲]، جذب[۳] و نوآوری مجدد[۴] است، که در چین بهعنوان بخشی از راهبرد نوآوری بومی[۵] تعریف شده است. هرچند در متن رسمی سند ملی توسعه علم و فناوری چین، این سرواژه بهصورت مستقیم بهکار نرفته است. هدف این چرخه آن بود که فناوریهای وارداتی صرفاً مصرف نشوند، بلکه پس از فهم و جذب در ساختار صنعتی کشور، به تولید دانش و محصول جدید با مالکیت معنوی بومی منجر شوند.
از نظر تاریخی، این الگو بهطور رسمی از سال ۲۰۰۶ و در چارچوب برنامه راهبردی میانمدت و بلندمدت ملی برای توسعه علم و فناوری (۲۰۲۰-۲۰۰۶) آغاز شد و افق زمانی آن تا سال ۲۰۲۰ تعیین گردید. اجرای عملی آن با برنامه پنجساله یازدهم چین (۲۰۱۰-۲۰۰۶) پیوند خورد تا اولویتهای پژوهشی و فناورانه بهسرعت در اقتصاد و صنعت این کشور نهادینه شوند.
چین این الگو را بهصورت یک نقشه راه ملی با اهداف مشخص اجرا کرد. یکی از مهمترین اهداف، کاهش وابستگی به فناوری خارجی به کمتر از ۳۰ درصد تا سال ۲۰۲۰ بود.
عملکرد فرآیند چرخه آیدار
الگوی آیدار راهبردی منسجم برای بومیسازی فناوری است که با شناسایی و واردات هدفمند تجهیزات و دانش فنی در زنجیره ارزش آغاز میشود. پس از ورود فناوری، فرآیند هضم از طریق مهندسی معکوس و تحلیل دقیق جزئیات فنی آغاز میگردد تا زیرساختهای دانشی لازم شکل بگیرد.
نقطه عطف این مسیر، مرحله جذب است که در آن فناوری وارداتی با تطبیق بر اقتضائات بومی، استانداردهای ملی و مواد اولیه داخلی، از طریق همکاریهای چندجانبه میان دانشگاه و صنعت بهینهسازی میشود. در نهایت، با عبور از مراحل تقلید و تطبیق، شرکتها به توانمندی نوآوری مجدد دست مییابند و با توسعه نسخههای پیشرفتهتر و اقتصادیتر، به جایگاه صادرکننده دانش فنی و مجوز بهرهبرداری از فناوری (لایسنس) میرسند.
در تمامی این مسیر، دولت با سیاستگذاریهای حمایتی در حوزههای ثبت اختراع و استانداردسازی، این چرخه را از یک فرآیند ساده وارداتی به یک موتور محرک برای خودکفایی و رقابتپذیری صنعتی تبدیل میکند.
تبدیل متانول به الفین نمونهای از توسعه فناوری در قالب آیدار
یک نمونه موفق اجرای چرخه آیدار در صنعت پتروشیمی چین توسعه فناوری تبدیل متانول به الفینها [۶] و کلیتر در زنجیره تبدیل زغالسنگ به الفینها [۷] است.فرایندی که از اقتباس و جذب فناوری آغاز شد، با تحقیق و توسعه داخلی تکامل یافت، به بومیسازی صنعتی رسید و سپس به مرحله صدور فناوری وارد شد.
چین با منابع عظیم زغالسنگ خود و محدودیت منابع نفت به دنبال جایگزینسازی مواد اولیه پتروشیمی بر پایه زغالسنگ بود، در این فرآیند، فناوریهای پایه و لایسنسها را از شرکتهای پیشرو مانند [۸]UOP امریکا و Lurgi آلمان خریداری کرد.سپس مراکز تحقیق و توسعه داخلی مثل موسسه فیزیک شیمی دالیان و سینوپک، تحقیقات گستردهای در واکنشهای شیمیایی و فرآیندهای دینامیک سیالات راکتورها و ساختار کاتالیستهای زئولیت انجام دادند، این پژوهشها باعث درک عمیق فناوری و امکان ساخت تجهیزات پیچیده توسط شرکتهای مهندسی چینی شد.
در ادامه، این فناوری با شرایط ویژه زغالسنگ و نیاز چین منطبق و قطعات مصرفی بومیسازی شدند، نقطه عطف این فرآیند معرفی فناوری [۹]DMTO بومی توسط موسسه دالیان و فناوری [۱۰]SMTO توسط سینوپک بود که بهبودهای زیادی در راندمان تولید و کاهش مصرف کاتالیست بههمراه داشت. تا جاییکه چین اکنون علاوه بر استفاده از این فناوریها در تولید داخلی، خود به صادرکننده فناوری در این زمینه تبدیل شده است. این مثال به خوبی نشان میدهد چگونه چرخه IDAR مسیر یادگیری از فناوری خارجی به توسعه فناوری بومی و ایجاد مزیت رقابتی صنعتی را طی میکند.
الگوی چین در توسعه فناوری، الگویی مناسب ایران در دوره بازسازی و توسعه
پیاده سازی و الگو برداری از فرآیندهای طی شده در چرخه آیدار چین با در نظرگیری شرایط کشور و محدودیتها و همچنین توانمندیهای داخلی کشور، میتواند الگوی بلند مدتی برای کسب فناوری داخلی و همچنین دستیابی به فناوری با استفاده از ظرفیتها و منابع داخلی باشد و به مرور زمان منجر به عدم وابستگی و رقابت پذیری فناورانه ما در بازارهای جهانی شود.
با توجه به شرایط فعلی کشور، بهویژه در بخش بازسازی صنایع آسیب دیده در جنگ، با فراهم شدن نیاز صنایع به محصولات و فناوریهایی به منظور بازسازی و رفع توقف در تولید محصولات به ویژه در حوزه نفت، گاز و پتروشیمی و از طرفی عدم تامین قطعات و تجهیزات مورد نیاز برای بازسازی به واسطه محدودیتهای ناشی از جنگ و تحریم، سبب شده است که اهمیت و ضرورت توسعه فناوری به طور ویژه احساس شود.
لذا بایستی توجه دستگاههای تنظیمگر، تصمیمگیر و تصمیمساز در این حوزه به اهمیت برنامهریزیهایی که مطابق با الگوی چرخه IDAR، به تامین فناوری و تجهیزاتی خاص که بومی سازی هدفمند آنها نقش مهمی در صنعت و زنجیره تامین تجهیزات و فناوریهای به کار رفته در این صنعت دارند، جلب شود.
پانویس:
[۱] Introduction
[۲] Digestion
[۳] Absorption
[۴] Re-innovation
[۵] Indigenous Innovation
[۶] Methanol To Olefins
[۷] Coal To Olefins
[۸] Universal Oil Products
[۹] Dimethyl Ether to Olefins
[۱۰] Sinopec Methanol-to-Olefins
منابع:
برنامه میانمدت و بلندمدت توسعه ملی علم و فناوری چین (۲۰۰۶-۲۰۲۰)
Smith, J. (2022). The future of artificial intelligence. Tech Journal, 15(2), 45-60.
انتهای پیام/ انرژی
