به گزارش مسیر اقتصاد در جریان برگزاری دوازدهمین همایش سالانه اقتصاد مقاومتی با عنوان «نظم نوین جهانی؛ بازآفرینی قدرت ایران»، داوری طرحهای سیاستی ارسال شده به دبیرخانه این همایش، در پنج نوبت از سهشنبه ۲۳ دی ماه تا پنجشنبه ۲۵ دی ماه توسط اندیشکده اقتصاد مقاومتی و با همکاری خانه اندیشهورزان، با حضور کارشناسان حوزه تجارت و اقتصاد بینالملل برگزار شد.
همایش سالانه اقتصاد مقاومتی هر ساله با هدف «بهبود کیفیت تصمیم گیری در کشور» برگزار میشود و در آن زمینه برای رصد و پایش مسائل اصلی اقتصاد کشور، تقویت پایههای سیاستی مبتنی بر الگوی اقتصاد مقاومتی و ارائه پیشنهادهای عملیاتی برای مقاوم سازی اقتصاد، در یک حوزه موضوعی مشخص و با حضور خبرگان، فراهم میگردد. رویکرد این رویداد سالانه، سیاستی و عملیاتی است و خروجی آن جهت بهرهبرداری به دستگاههای مسئول ارائه و توسط اندیشکده اقتصاد مقاومتی پیگیری میشود. با توجه به رویکرد همایش سالانه اقتصاد مقاومتی، مشارکت در این رویداد به جای مقالات مرسوم، با ارائه «طرح سیاستی» ناظر بر مسائل واقعی کشور در حوزه موضوعی مدنظر انجام میشود و خروجی آن یک تصمیم و سیاست مشخص در سطح کلان، تقنین یا اجرا است.
ارزیابی ۲۳ طرح سیاستی منتخب با موضوع «نظم نوین جهانی؛ بازآفرینی قدرت ایران»
داوری طرحهای سیاستی ارسال شده به این همایش سهشنبه، چهارشنبه و پنجشنبه ۲۳ تا ۲۵ دی ماه ۱۴۰۴ در چهار نوبت برگزار شد.
ارزیابی ۶ طرح سیاستی در روز ۲۳ دی با حضور ۳ داور
در جلسه سهشنبه ۲۳ دی ماه کمیته داوران طرحهای سیاستی را حسین کیانی زاده مدیرعامل سابق شرکت سرمایهگذاریهای خارجی ایران، مهدی رزم آهنگ مدیر گروه اقتصاد بینالملل مرکز پژوهشهای مجلس و علی ضیایی رئیس اندیشکده حمل و نقل ایران تشکیل دادند.
در این جلسه، مجموعا ۶ طرح سیاستی ارائه شد که در ادامه عنوان، مسئله و راهکار سیاستی هرکدام از آنها آورده شده است:
عنوان ارائه اول: برقی کردن خط آهن اینچه برون – گرمسار: غفلت راهبردی نظام تصمیمگیری در نبود استراتژی کلان
ارائه دهنده: یاسر حاتم زاده
بیان مسئله: در سالهای اخیر، پروژه برقیکردن خطآهن اینچهبرون–گرمسار با وجود نقش بالقوه آن در افزایش ظرفیت حمل بار، تقویت اتصال ایران به آسیای میانه و روسیه و ارتقای جایگاه کشور در رقابت کریدوری منطقهای، در چرخهای از تعلیق و بلاتکلیفی گرفتار شده است. در نتیجه، فرصتی راهبردی برای افزایش سهم ایران از ترانزیت منطقهای، تقویت مشارکتهای اقتصادی با همسایگان و تثبیت نقش کشور در کریدور شمال–جنوب در حال از دست رفتن است؛ وضعیتی که علاوه بر اتلاف زمان، پیام منفی به شرکای خارجی ارسال کرده و اعتماد به توان هدایت پروژههای کلان بینالمللی در کشور را تضعیف میکند.
راهکار سیاستی: ضروری است تصمیمگیری درباره این پروژه بر مبنای منافع کلان لجستیکی و ژئوپلیتیکی کشور و با پذیرش تقدم عامل زمان بازتنظیم شود. اشکالات فنی مطرحشده مانع قطعی اجرای طرح نیست و در چارچوب پیوستهای فنی قرارداد پیشبینی و قابل مدیریت است؛ ازاینرو باید با اصلاح هدفمند مفاد قرارداد، بازنگری در مدل تأمین مالی از جمله بررسی گزینه سرمایهگذاری مستقیم بهجای اتکای صرف به وام، و لحاظ ارزش راهبردی مسیر اینچهبرون–گرمسار در شبکه کریدورهای منطقهای، اجرای پروژه در دستور کار فوری قرار گیرد. در این راستا پیشنهاد میشود پروژه برقی سازی اینچه برون – گرمسار به اینچهبرون – تهران تعمیم داده شود.
عنوان ارائه دوم: فعالسازی مراکز لجستیک جهت تبدیل ایران به قطب ترانزیت (مطالعه موردی بندرخشک آپرین)
ارائه دهنده: روحالله مهدوی
بیان مسئله: مراکز لجستیک نقش کلیدی در افزایش جذابیت مسیرهای عبوری و ارتقای کیفیت خدمات ترانزیتی دارند. این مراکز با انتقال بخشی از عملیات لجستیکی از بنادر و پایانههای مرزی به داخل کشور، کاهش ازدحام در مبادی ورودی، تسهیل حملونقل چندوجهی بهویژه ریلی و ارتقای قابلیت اطمینان زنجیره جابهجایی کالا، میتوانند نقش مؤثری در روانسازی عبور کالا از قلمرو ایران ایفا کنند. با این حال علی رغم تصویب سند آمایش مراکز لجستیک به عنوان یک سند بالا دستی در شورای عالی هماهنگی ترابری، هنوز بسیاری از مراکز لجستیکی مصوب، یا به مرحله جایابی نرسیدهاند و یا جایابی و احداث شده و رونقی ندارند.
راهکار سیاستی: به منظور فعالسازی مراکز لجستیک لازم است ابتدا وزارت راه و شهرسازی به عنوان متولی امر بر بزرگترین مراکز تکلیف شده در سند آمایش مراکز لجستیک که از یک زیرساخت حداقلی برخوردار هستند، متمرکز شود. سپس باید ضمن الزام گمرک به تجمیع خدمات خود در این مراکز، از سیاستهای تشویقی برای انتقال تشریفات گمرکی به داخل کشور استفاده نمود. به طور خاص در مورد بندر خشک آپرین «تجمیعگمرکهای تهران در بندر خشک آپرین»، «تبدیل بندر خشک آپرین به منطقه ویژه اقتصادی»، افزایش هزینههای انبارداری در بنادر بزرگ جنوبی» و «اجرای ترانزیت داخلی بار از بنادر جنوبی به بندر خشک آپرین» پیشنهاد میشود.
عنوان ارائه سوم: باز طراحی مسیرهای تجاری ایران در مواجهه با چالش های ژئوپلیتیک جدید
ارائه دهنده: مهدی حیدریان
بیان مسئله: ایران در سالهای اخیر با دگرگونیهای ژئوپلیتیکی روبهرو شده که مسیرهای سنتی تجارت کشور را ناکارآمد و پرهزینه کرده است. رقابت فزاینده قدرتهای منطقهای برای ایجاد کریدورهای جایگزین، تداوم تحریمها و بحرانهای امنیتی در پیرامون ایران باعث شده جایگاه ژئواکونومیک کشور تضعیف شود، سهم ایران از تجارت جهانی کاهش یابد و مسیرهای تجاری حیاتی کشور از پایداری و مزیت رقابتی تهی گردند. این آشفتگی، نه تنها در اثر فشارهای خارجی بلکه بهواسطه ضعف در هماهنگی نهادی و فقدان سیاستگذاری اقتصادی منسجم، جذابیت ایران را برای سرمایهگذاری کاهش داده و روند توسعه و حضور فعال در معادلات منطقهای را کند کرده است.
راهکار سیاستی: به منظور حل این مسئله لازم است مسیرهای تجاری کشور بر اساس ظرفیتهای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی ایران بازطراحی شود؛ این تحول نیازمند تصمیمگیری کلان در سطح ملی، تقویت دیپلماسی اقتصادی و همافزایی میان دستگاههای اجرایی است. سرمایهگذاری هدفمند در زیرساختهای حملونقل و انرژی، اصلاح نهادی برای هماهنگی میان وزارتخانههای امور خارجه، راه و شهرسازی، اقتصاد، و حمایت قانونی مجلس، میتواند مسیرهای تجاری کشور را به اهرمی برای بازآفرینی قدرت ملی در نظم جدید جهانی تبدیل کند و از وابستگی و انزوای اقتصادی جلوگیری نماید.
عنوان ارائه چهارم: قدرت شبکهای ایران در نظم چندقطبی در حال ظهور؛ گذار از نفوذ نامتقارن نظامی به همگرایی سیاسی-اقتصادی
ارائه دهنده: محمدیاسین مهرراد
بیان مسئله: جمهوری اسلامی ایران طی دهههای اخیر با تکیه بر ابزارهای نفوذ نامتقارن و ایجاد شبکهای از متحدین منطقهای، به سطح بالایی از عمق راهبردی و بازدارندگی مؤثر دست یافته است؛ با این حال، این ظرفیت عمدتاً در چارچوب امنیتی–نظامی باقی مانده و به همگرایی سیاسی–اقتصادی پایدار تبدیل نشده است. مسئله اصلی این طرح، وجود «شکاف حکمرانی شبکهای» و ناتوانی در تبدیل نفوذ امنیتی به منافع اقتصادی و سیاسی به دلیل تفکیک نهادی، فقدان معماری تصمیمگیری یکپارچه و نبود سازوکارهای عملیاتیسازی شبکه همکاری منطقهای است.
راهکار سیاستی: این طرح با هدف «بازآرایی قدرت شبکهای ایران»، راهکارهایی برای این مسئله پیشنهاد میدهد. ایده محوری طرح، تأسیس «نهاد راهبر حکمرانی قدرت شبکهای منطقهای» در سطح عالی سیاستگذاری برای یکپارچهسازی مدیریت امنیت، سیاست خارجی و اقتصاد منطقهای است. در سطح عملیاتی، تبدیل شبکه متحدین به شبکه همکاری اقتصادی پروژهمحور از طریق تعریف کنسرسیومهای مشترک انرژی، ترانزیت و تجارت منطقهای و استقرار دیپلماسی اقتصادی شبکهای با شاخصهای عملکردمحور پیشنهاد میشود. همچنین فعالسازی هدفمند قدرت نرم فرهنگی و علمی به کاهش هزینههای نفوذ و افزایش عمق روابط کمک میکند.
عنوان ارائه پنجم: راهبرد تبدیل ایران به «کانون اتصال» اوراسیا در نظم چندقطبی نوین: تحلیل موانع، اولویت بندی ها و راهکارهای اجرایی
ارائه دهنده: خدیجه سادات رستگار رامشه
بیان مسئله: موقعیت جغرافیایی بینظیر ایران در چهارراه اوراسیا، نه یک سرنوشت محتوم، بلکه یک فرصت راهبردی تعیینکننده است که میتواند پایه تبدیل کشور به یک «کانون اتصال» و «هاب ترانزیتی» مؤثر در منطقه شود. این چشمانداز که بارها در گفتمان راهبردی نظام مورد تأکید قرار گرفته، در پروژههای کلانی چون کریدور بینالمللی حملونقل شمال-جنوب (INSTC) متبلور شده است. با این حال، علیرغم گفتمان قوی و پتانسیل بالا، یک «شکاف استراتژیک» میان سخن و عمل وجود دارد که ریشه در موانع پیچیده داخلی و خارجی دارد و تحقق این آرمان را با چالش مواجه ساخته است.
راهکار سیاستی: ایجاد یک راهبرد ملی یکپارچه و عملگرا برای لجستیک و ترانزیت، با تمرکز بر اصلاح حکمرانی، مقررات و دیپلماسی اقتصادی، مسیر حل این مسئله است. تشکیل سازمان ملی لجستیک و ترانزیت با اختیارات کافی در سطح عالی، تصویب قانون جامع ترانزیت، استقرار کامل پنجره واحد تجارت الکترونیک و بهکارگیری فناوریهای لجستیک هوشمند، باید همزمان با اولویتبندی پروژههای زیرساختی اثرگذار و واگذاری عملیات به بخش خصوصی توانمند اجرا شود. همچنین انعقاد پیمانهای امنیت ترانزیتی، استفاده از سازکارهای مالی جایگزین و دیپلماسی فعال چندجانبه، امکان افزایش اطمینان شرکای تجاری را فراهم میکند.
عنوان ارائه ششم: اهمیت توسعه روابط با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در بازآفرینی قدرت ج.ا.ایران در نظم نوین جهانی
ارائه دهنده: رضا اختیاری امیری
بیان مسئله: ورود نظم جهانی به مرحله گذار همزمان با شبکه¬ای شدن جهان و تعمیق ارتباطات و وابستگی متقابل کشورها، سبب شده است تا جایگاه و وزن تاثیرگذاری کشورها صرفا بر اساس مولفه¬های سنتی مانند وسعت سرزمینی، جمعیت و قدرت نظامی ارزیابی نگردد. از این رو کشورهای کوچک نظیر قطر و یا قدرت¬های منطقه¬ای مانند عربستان و امارات، امروزه قادرند تا نقش مهمی در روند نظم در حال شکل¬گیری ایفاء نمایند. تحت شرایط فعلی، راهکارهای توسعه روابط ایران و کشورهای عرب حوزه خلیج فارس کدامند و توسعه مناسبات سیاسی- اقتصادی ایران با این کشورها چگونه می¬تواند به بازآفرینی قدرت ایران در نظم نوین جهانی کمک نماید؟
راهکار سیاستی: مرراهکار سیاستی پیشنهادی بر توسعه همهجانبه و مرحلهبندیشده روابط ایران با کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از طریق دیپلماسی فعال، اعتمادسازی پایدار و گسترش همکاریهای اقتصادی و امنیتی استوار است. تقویت گفتوگوی مستقیم سیاسی، ایجاد سازوکارهای ثباتساز منطقهای، بهرهگیری از دیپلماسی نرم در حوزههای فرهنگی، علمی، گردشگری و پزشکی، و همزمان تعمیق دیپلماسی اقتصادی با تمرکز بر سرمایهگذاری مشترک در انرژی، فناوری و گردشگری، باید بهصورت مکمل اجرا شود. ارائه مشوقهای ترانزیتی و لجستیکی، تشکیل مناطق آزاد مشترک و همکاریهای امنیت دریایی بستر همگرایی عملی را فراهم میکند.
ارزیابی ۶ طرح سیاستی در نوبت صبح روز ۲۴ دی با حضور ۴ داور
در جلسه نوبت صبح چهارشنبه ۲۴ دی ماه کمیته داوران طرحهای سیاستی را رضا بخشیآنی مدیرعامل اسبق شرکت سرمایهگذاری خارجی ایران (مجازی)، علی صالحیان مسئول واحد بینالملل اندیشکده حکمرانی شریف، پوریا پرتو مشاور رئیس سازمان سرمایهگذاری و کمکهای اقتصادی و فنی ایران و سید حسن محفوظی، کارشناس تجارت خارجی اندیشکده اقتصاد مقاومتی تشکیل دادند.
در این جلسه، مجموعا ۶ طرح سیاستی ارائه شد که در ادامه عنوان، مسئله و راهکار سیاستی هرکدام از آنها آورده شده است:
عنوان ارائه اول: انرژیهای تجدیدپذیر؛ راهگشای سیاست همسایگی ایران
ارائه دهنده: آرش شمس
بیان مسئله: ایران علاوه بر منابع غنی نفت و گاز، از ظرفیت بالای تولید و استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر برخوردار است و ظرفیت بالایی در زمینه نقشآفرینی به عنوان مرکز تبادل برق منطقه دارد. لذا میتوان از تبادلات برق با کشورهای همسایه به عنوان یک استراتژی تعامل سازنده با همسایگان استفاده کرد که موجب گسترش امنیت ملی در مرزهای ایران، خنثیسازی تهدیدهای خارجی، فعال شدن دیپلماسی و توسعه همکاریهای منطقهای خواهد شد.
راهکار سیاستی: به منظور افزایش تولید انرژیهای تجدیدپذیر و تبدیل ایران به مرکز تبادل برق منطقهای ۴ رویکرد کلی پیشنهاد میشود. نخست «خلق بازارهای صادراتی و دیپلماسی فعال با همسایگان»، دوم « حرکت از بازار دوجانبه به سمت شبکه یکپارچه منطقهای»، سوم «تامین و تضمین بازار مصرف داخلی برای تجدیدپذیرها» و چهارم « تضمین سرمایهگذاری؛ کاهش ریسکها و اعتباربخشی به تجدیدپذیرها» که برای تحقق هر کدام تعدادی راهکار سیاستی ارائه شده است.
عنوان ارائه دوم: رفع ناترازی انرژی صنایع پیشران در شرایط تحریم
ارائه دهنده: علی اختیاری
بیان مسئله: در گذار به «نظم نوین جهانی»، ماهیت قدرت از برتری نظامی به «تابآوری اقتصادی» تغییر یافته است. ایران برای بازیگری مؤثر در این نظم، نیازمند بازتعریف مولفههای قدرت ملی است؛ اما اکنون در حالی که سیاست خارجی به دنبال گسترش نفوذ است، «زیرساختهای تولید ملی» به دلیل ناترازی حاد انرژی در حال فرسایشاند. مسئله راهبردی این است که چگونه میتوان با فرض تداوم تحریمها، با طراحی یک مدل اقتصادی مناسب سرمایه خارجی را برای رفع ناترازی جذب کرد و از «خودتحریمی» صنایع داخلی جلوگیری نمود؟
راهکار سیاستی: برای رفع ناترازی انرژی دولت باید پارادایم «تأمینکننده انحصاری و بدهکار» را کنار گذاشته و در جایگاه «تسهیلگر» قرار گیرد. راهکار عملیاتی و فوری، صدور مجوز برای صنایع پیشران جهت احداث نیروگاه با مدل «سرمایهگذاری مشترک و خرید تضمینی ارزی» است. در این الگوی پیشنهادی، برخلاف روال ناکارآمد فعلی که بر نرخهای دستوری ریالی و تخصیص قطرهچکانی ارز استوار است، بانک مرکزی باید به صنایع صادراتمحور (نظیر فولاد، مس و پتروشیمی) مجوز دهد تا برق تولیدی نیروگاههای مشارکتی جدید را مستقیماً با «ارز حاصل از صادرات خود» خریداری کنند.
عنوان ارائه سوم: چالش بازآفرینی جایگاه ژئوپلیتیکی جمهوری اسلامی ایران در نظم نوین جهانی از مدیریت فشار حداکثری به کنشگری فعال منطقهای و فرامنطقهای
ارائه دهندهها: سعید غلامی و حمید حکیم
بیان مسئله: نظام بینالملل در حال گذار از نظم تکقطبی غربمحور به ساختاری سیال، چندقطبی و ژئواکونومیکمحور است؛ نظمی که در آن قدرت دولتها بیش از آنکه بر توان نظامی متکی باشد، بر میزان کنشگری آنها در شبکههای منطقهای، کریدورهای ترانزیتی، زنجیرههای تأمین، نهادهای غیرغربی و ائتلافهای منعطف استوار است. با این حال ایران هنوز نتوانسته از جایگاه «بازیگرِ در معرض فشار» به «کنشگرِ فعالِ شکلدهنده موازنهها» گذار کند. تداوم این وضعیت، در مقطعی که نظم جهانی در حال بازآرایی است، خطر حاشیهنشینی ژئوپلیتیکی و از دست رفتن فرصتهای تاریخی را بهدنبال دارد.
راهکار سیاستی: در این طرح ۵ راهکار سیاستی پیشنهاد شده است. نخست، استقرار یک سازکار فرماندهی یکپارچه در حکمرانی ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیک که بتواند سیاست خارجی، اقتصاد سیاسی و ملاحظات امنیت ملی را در یک چارچوب راهبردی واحد همراستا کند. دوم، عضویت ایران در نهادهایی مانند شانگهای و بریکس باید از سطح نمادین به ابزار واقعی قدرت ارتقا یابد. سوم، ژئوپلیتیک ترانزیت باید بهعنوان مؤلفهای از امنیت ملی بازتعریف شود. چهارم، دیپلماسی منطقهای ایران نیازمند نهادینهسازی الگوی «رقابت مدیریتشده همراه با همکاری موضوعمحور» است. پنجم، سیاست فشارزدایی باید از حالت منفعل به رویکردی فعال و شبکهمحور ارتقا یابد.
عنوان ارائه چهارم: جانمایی جدید و بازتعریف نقش ایران در اقتصاد جهان؛ ظرفیتهای شکلدهی به ابتکار راهبردی – اقتصادی ایران و افغانستان
ارائه دهنده: میلاد ترابیفرد
بیان مسئله: مسئله افغانستان برای ایران، مسئلهای پیچیده و مرکب است که درون خود زیرمسئلههای مهمی همچون تامین نیروی انسانی زنجیرههای اقتصادی ایران، معماری ارزی ایران، معمای طالبانیسم و فارسیزدایی، معضل آب در شرق کشور، امنیت ملی در برابر تروریسم و تعیین نسبت ایران با قدرتهای بزرگی همچون چین و روسیه را در بر دارد. با توجه به منقضی شدن نظم پیشین بینالملل، ایران برای جانمایی جدید خود در جهان باید به مجموعه وسیعی از سوالات در خصوص روابط با افغانستان به وسیلهی ابتکارات جدید پاسخ دهد.
راهکار سیاستی: در این طرح سیاستی ابتکار ایران در نسبت با افغانستان در سه سطح طراحی شده است: نخست اقداماتی نظیر طراحی و توسعه سازکار کفالت، مهندسی اجتماعی جمعیت اتباع بهصورتیکه اقشار نزدیک به ایران در رأس هرم قرار گیرند. سپس اتصال ظرفیت شبکه کفالت به شبکه واسطه تجارت هزاره و تاجیک میان ایران و افغانستان بهمنظور انعکاس این مهندسی اجتماعی درون افغانستان، توسعه کمربند اقتصادی جداره شرقی کشور و امتداد آن به درون افغانستان و متوازنسازی معادله آبی با افغانستان، ضریب نفوذ راهبردی ایران در افغانستان افزایش پیدا کند؛ در سطح دوم، پیوستگی ژئواکونومیکی ایران و افغانستان در امتداد کمربند و راه به وسیلهی اتصال زیرساختی در چارچوبهای دوجانبه و سهجانبه پیگیری میشود؛ در سطح سوم نیز کریدور مشترک ایران، چین و افغانستان در بازه زمانی بلندمدت در قالب معامله کلان میان ایران و چین توسعه پیدا میکند.
عنوان ارائه پنجم: رهیافت یکپارچه جمهوری اسلامی ایران برای تثبیت جایگاه راهبردی در نظم نوین
ارائه دهنده: حمید احمدی نژاد (ارائه مجازی)
بیان مسئله: نظم بینالملل در حال گذاری تاریخی است. این تحول، ناشی از فرسایش چندوجهی هژمونی آمریکا است. در این بافتار، جمهوری اسلامی بهعنوان یک قدرت میانی با مزیتهای ژئوپلیتیک، منابع انرژی و شبکههای تأثیر منطقهای، در آستانه یک فرصت استراتژیک بیسابقه قرار دارد. با این حال، این فرصت با چالشهای عمیقی همچون تداوم تحریمها، فشارهای دیپلماتیک و خطر محاصره منطقهای همراه است. مسئله محوری این است که ایران چگونه میتواند از این گذار ساختاری برای ارتقای جایگاه خود از یک بازیگر تأثیرگذار منطقهای به یک کنشگر تعیینکننده در نظم چندقطبی نوین استفاده کند؟
راهکار سیاستی: راهکار پیشنهادی این طرح سیاستی در سه محور امنیتی، اقتصادی-ژئوپلتیکی و تقویت قدرت نرم دستهبندی شده است. در محور امنیتی «توسعه کیفی توانمندیهای نامتقارن»، «دیپلماسی امنیتی فعال و شفافسازی خطوط قرمز» و «نهادینهسازی هماهنگی در محور مقاومت» مورد توجه قرار گرفته است. در محور اقتصادی-ژئوپلتیک «تعمیق مشارکتهای راهبردی»، «تثیبت نقش ایران در کریدورها» و «دیپلماسی اقتصادی موثر» مورد تاکید قرار گرفته است. در محور تقویت قدرت نرم نیز «روایتسازی هوشمند و دیپلماسی عمومی مدرن»، «تمرکز بر اقتصاد دانشبنیان» و «ارتقای شفافیت و حکمرانی خوب» مورد تاکید قرار گرفته است.
عنوان ارائه ششم: فعالسازی کریدورهای تجاری-اقتصادی بینالمللی از مسیر ایران: تبدیل موقعیت ژئواستراتژیک به قدرت اقتصادی
ارائه دهنده: امین طهماسبی
بیان مسئله: در نظم نوین جهانی، کنترل مسیرهای تجاری به اندازه کنترل منابع، عاملی تعیینکننده در قدرت است. ایران در تقاطع کریدورهای شرق-غرب مانند BRI چین و شمال-جنوب (INSTC) قرار دارد، اما سهم آن از ترانزیت منطقهای کمتر از ۲٪ است. در چنین شرایطی رقبای منطقهای ایران با سرمایهگذاری در زیرساخت و دیپلماسی فعال، ظرفیت کریدوری ایران را حاشیه راندهاند. اکنون این سوال مطرح است که چگونه میتوان در شرایط تحریم، با ارائه مدلهای جذاب سرمایهگذاری، بازیگران اصلی نظم نوین در آسیا را برای فعالسازی کریدورها از مسیر ایران متقاعد کرد؟
راهکار سیاستی: راهکارهای سیاستی این طرح عمدتا معطوف بر جذب سرمایه خارجی در بخش زیرساختها با تاکید بر مدل BOOT و واگذاری حقوق بلندمدت برای افزایش جذابیت پروژهها است. این رویکرد باید همزمان با «فعالسازی دیپلماسی اقتصادی هدفمند» به منظور استفاده از سازکارهای پرداخت بینالمللی جایگزین مانند CIPS چین و SPFS روسیه برای تسهیل مبادلات مالی پروژهها باشد. همچنین توسعه و نوسازی زیرساختهای لجستیکی، طراحی چارچوبهای قراردادی شفاف و کمریسک زمینه را برای تبدیل ایران به قطب ترانزیت و لجستیک فراهم میکند.
ارزیابی ۶ طرح سیاستی در نوبت بعدازظهر روز ۲۴ دی با حضور ۴ داور
در جلسه نوبت صبح چهارشنبه ۲۴ دی ماه کمیته داوران طرحهای سیاستی را علی فکری رئیس سابق سازمان سرمایهگذاری و کمکهای اقتصادی و فنی ایران، رضا بخشیآنی مدیرعامل اسبق شرکت سرمایهگذاری خارجی ایران، مهدی رزمآهنگ مدیر گروه اقتصاد بینالملل مرکز پژوهشهای مجلس و سید حسن محفوظی کارشناس تجارت خارجی اندیشکده اقتصاد مقاومتی تشکیل دادند.
در این جلسه، مجموعا ۶ طرح سیاستی ارائه شد که در ادامه عنوان، مسئله و راهکار سیاستی هرکدام از آنها آورده شده است:
عنوان ارائه اول: ارتقای قدرت ترانزیتی ایران در نظم نوین جهانی؛ بازآفرینی حکمرانی بنادر با رویکرد هوشمندسازی و تابآوری اقتصادی
ارائه دهنده: مصطفی براتی
بیان مسئله: در شرایط تحول نظم نوین جهانی و بازآرایی کریدورهای بینالمللی، بنادر ایران بهعنوان نقاط اتصال راهبردی، با چالش جدی کندی فرآیندهای فیزیکی و عدم شفافیت دادهمحور روبرو هستند. علیرغم موقعیت ممتاز ژئوپولیتیک، سهم ایران از ارزشافزوده زنجیرههای تأمین منطقه به دلیل استمرار مدلهای سنتی مدیریت بندر، با پتانسیلهای واقعی فاصله معناداری دارد. این شکاف اطلاعاتی و عملیاتی در بنادری همچون شهید رجایی و چابهار، نه تنها یک فرصتسوزی اقتصادی، بلکه در فضای رقابتهای ژئواکونومیک کنونی، عاملی برای تضعیف قدرت ملی و کاهش جذابیت مسیرهای ایرانی برای شرکای راهبردی است.
راهکار سیاستی: «هوشمندسازی بنادر» راهحل مسئله فوق است و سه پیشنهاد برای تحقق آن مطرح میشود. نخست «اصلاح نظامات حقوقی و قراردادی» به گونهای که بخش خصوصی نه تأمینکننده تجهیزات، بلکه شریک در افزایش بهرهوری بندر باشد. دوم «استقرار پلتفرم واحد حکمرانی داده» با الزام قانونی به تبادل برخط و بیقیدوشرط دادهها میان دستگاههای اجرایی با هدف حذف موازیکاریهای نظارتی و کاهش زمان تخلیه و بارگیری. سوم «بومیسازی امنیت سایبری و فناوریهای کلیدی» برای ایجاد بنادر هوشمندِ تابآور. تحقق این رویکرد مستلزم تغییر نقش سازمان بنادر از تصدیگری فیزیکی به راهبری هوشمند و تنظیمگری دادهمحور است.
عنوان ارائه دوم: مدل یکپارچهسازی زنجیره تأمین و کنسرسیومهای چندوجهی برای فعالسازی کریدورهای تجاری ایران
ارائه دهنده: حسین نوروز فشخامی
بیان مسئله: جمهوری اسلامی ایران در کریدور شمال–جنوب و مسیرهای پیرامونی، از زیرساختهای ارزشمند بندری، ریلی و جادهای برخوردار است، اما نتوانسته این عناصر را در قالب یک «زنجیره تأمین منسجم» به هم متصل کند. حلقههای بندر، ریل، جاده، گمرک و شرکتهای لجستیکی بهصورت جداگانه عمل میکنند و نبود یک اپراتور واحد چندوجهی موجب شده ظرفیتهای موجود فعال نشوند. در نتیجه، مسیر ایران از نظر زمان عبور، قابلیت پیشبینی، هماهنگی و رقابتپذیری عقبتر از مسیرهای رقیب قرار گرفته است و از تمامی ظرفیت های موجود بهر برداری نمی گردد.
راهکار سیاستی: تشکیل کنسرسیوم بینالمللی حملونقل چندوجهی با مشارکت بنادر، راهآهن، مناطق آزاد، گمرک ایران و شرکتهای لجستیکی داخلی و خارجی، همراه با دیجیتالیسازی کامل کریدور از طریق استقرار پنجره واحد، اجرای سامانههای e-TIR و e-CMR، تبادل داده لحظهای و همزمانسازی عملیاتی اجزای زنجیره تأمین، و تعیین نهاد فرماندهی واحد برای مدیریت و استانداردسازی فرآیندها؛ مجموعه راهکارهایی است که با فعالسازی سرویس یکپارچه، کاهش هزینهها و افزایش پیشبینیپذیری و رقابتپذیری کریدورهای ایران را در منطقه تضمین میکند و جایگاه ژئوپلیتیکی کشور را بازآفرینی خواهد کرد.
عنوان ارائه سوم: راهبردهای سیاستی جهت ایمنسازی زنجیره تأمین کالاهای حیاتی در ایران
ارائه دهنده: امیرحسین خوش خصلت (ارائه مجازی)
بیان مسئله: یکی از چالشهای راهبردی کشور در حوزه امنیت ملی و اقتصادی، قطع یا شکننده بودن زنجیره تأمین کالاهای حیاتی شامل غذا، دارو و نهاده های دامی است. مشاهدات میدانی و گزارشهای تحلیلی نشان میدهد که در ایران پیوند میان برنامهریزی استراتژیک، مدیریت لجستیک و بهرهگیری از فناوریهای نوین برای پیشبینی و مقابله با بحرانها، به اندازه کافی مستحکم نیست.
راهکار سیاستی: ایمنسازی زنجیره تأمین کالاهای حیاتی مستلزم تنوعبخشی همزمان به مسیرهای واردات، شرکای خارجی و روشهای تأمین داخلی است تا وابستگیهای پرریسک کاهش یابد. استقرار سامانههای هوشمند مبتنی بر داده و هوش مصنوعی برای رصد جریان کالا، پیشبینی بحران و مدیریت ذخایر راهبردی، امکان واکنش سریع و دقیق را فراهم میکند. شفافسازی لجستیک از طریق قراردادهای هوشمند و تقویت همکاری دولت با بخش خصوصی، کارایی و هماهنگی را افزایش میدهد. توسعه زیرساختهای ذخیرهسازی امن، شبکههای توزیع انعطافپذیر و ناوگان حملونقل بهویژه دریایی، همراه با استفاده از ابزارهایی مانند واردات پایاپای، خرید با ارز ملی و مشارکت در تولید خارج از کشور، تابآوری زنجیره تأمین را در برابر تحریمها و بحرانها بهطور پایدار تقویت میکند.
عنوان ارائه چهارم: مدلسازی الگوی همکاری هوشمند ایران با چین و روسیه در ایجاد زیرساختهای مشترک هوش مصنوعی
ارائه دهنده: پرهام پوررمضان (ارائه مجازی)
بیان مسئله: ائتلافهایی مانند بریکس، سازمان همکاری شانگهای، جاده ابریشم دیجیتال چین و شبکههای جنوب–جنوب که بهدنبال ایجاد زنجیرههای مستقل از سلطه پلتفرمهای غربی هستند. این الگوهای همکاری، علاوه بر پیامدهای اقتصادی و امنیتی، بر «حکمرانی داده»، «تولید دانش»، «استقلال فناوری» و «ساختار قدرت» کشورها تأثیر مستقیم دارند. مسئله این پژوهش آن است که ائتلافهای فناورانه نوظهور در نظم نوین جهانی چه تأثیری بر سیاستهای ملی ایران در حوزه حکمرانی داده و توسعه هوش مصنوعی دارند و ایران چگونه میتواند از این فرصتها برای ارتقای جایگاه فناورانه و امنیت دیجیتال خود بهرهبرداری کند؟
راهکار سیاستی: چارچوب سیاستی پیشنهادی بر ایجاد یک نظام یکپارچه حکمرانی داده و توسعه هوش مصنوعی استوار است که همزمان ابعاد قانونگذاری، اجرا، دیپلماسی و امنیت را پوشش دهد. تصویب قانون ملی حکمرانی داده و قانون توسعه هوش مصنوعی، بستر حقوقی لازم را فراهم میکند. در سطح اجرایی ایجاد شبکه ملی ابر و دیتاسنترهای هوش مصنوعی، یکپارچهسازی پایگاههای داده دولتی و الزام به اشتراکگذاری داده، توصیه میشود. همزمان، شکلگیری دیپلماسی فعال فناوری از طریق همکاری هدفمند با چین، روسیه، هند و چارچوبهایی مانند بریکس، به ایران امکان میدهد در ائتلافهای دادهای و پروژههای مشترک هوش مصنوعی نقش مؤثر ایفا کند.
عنوان ارائه پنجم: بررسی امکان عرضه فرآوردههای نفتی ایران در بورس نفت و گاز شانگهای (مورد مطالعه قیر ایران)
ارائه دهنده: مسعود رسولی امیرآبادی
بیان مسئله: بازآفرینی قدرت جمهوری اسلامی ایران در نظم نوین جهانی از مسیر بهرهبرداری هوشمندانه از مجموعهای از مولفه های قدرت از جمله ایجاد همبستگی اقتصادی با کشورهای همسایه و کشورهای بزرگ همسو امکانپذیر خواهد بود. چین بهعنوان یکی از قدرتهای بزرگ جهانی، میتواند برای ایران ظرفیتهایی در جهت کاهش فشارهای ساختاری ناشی از محیط بینالمللی، ارتقای جایگاه منطقهای و تقویت مؤلفههای قدرت ملی فراهم آورد؛ با این حال، بهرهگیری مؤثر از این ظرفیتها مستلزم اتخاذ رویکردی فعال، راهبردمحور و متوازن در حوزه دیپلماسی اقتصادی و سیاست خارجی ایران است.
راهکار سیاستی: ایجاد امکان عرضه فیزیکی فرآوردههای نفتی ایران، بهویژه قیر، در بورس نفت و گاز شانگهای از طریق همکاری نهادی میان بورس کالای ایران و بورسهای انرژی چین، راهکار اصلی پیشنهادی است. این اقدام با کاهش وابستگی به واسطهها، ارتقای شفافیت قیمت، تضمین پرداخت و استفاده از سازوکارهای مالی غیردلاری، ریسکهای تحریمی صادرات را کاهش میدهد. همزمان، توسعه دیپلماسی اقتصادی و مشارکت با شرکتهای چینی برای ایجاد هابهای صادراتی و سرمایهگذاری مشترک، امنیت تقاضا و همبستگی اقتصادی ایران و چین را تقویت میکند.
عنوان ارائه ششم: نظم نوین جهانی و سومین گذار بینالمللی انرژی: واکاوی ضرورتها، فرصتها و چالشهای گذار ایران از اقتصاد نفتی به اقتصاد انرژیهای پایدار
ارائه دهنده: محمد امین احمدی
بیان مسئله: استفاده تاریخی ایران از نفت به عنوان پایه مالی دولت و ابزار سیاست خارجی کشور تحت فشار تحریمها، کاهش مشتریان سنتی، تحولات بازار جهانی و تغییرات فناورانه، در حال فرسایش است. همزمان، افزایش مصرف داخلی انرژی، فرسودگی شبکه تولید و توزیع، آلودگی شدید هوا و هزینههای بالای یارانه انرژی، آیندهای ناپایدار را رقم زده است. اگر روند موجود ادامه یابد، ایران در نظم آینده انرژی که محور آن «کربن زدایی» و «خرید و فروش انرژی پاک» خواهد بود، با خطر جدی حاشیهنشینی ژئواستراتژیک مواجه میشود.
راهکار سیاستی: ایران به منظور بازآفرینی و ارتقاء جایگاه بینالمللی خود در حوزه انرژی باید سه دسته از اقدامات را در دستور کار خود قرار دهد. نخست استفاده از ظرفیت ژئواکونومیک و ژئواستراتژیک که میتواند ایران را به یک قطب تجارت انرژیهای پایدار تبدیل کند. دوم استفاده از روشهای متنوع تامین مالی در همکاری با چین و روسیه که مشکل سرمایه را در توسعه انرژیهای پاک حل خواهد کرد. سوم بازتعریف سیاست خارجی انرژیمحور که تحقق آن نیازمند اراده سیاسی، برنامهریزی هوشمند و استفاده از فرصت همکاری با شرکای راهبردی برای تأمین مالی و فناوری است.
ارزیابی ۵ طرح سیاستی در ۲۵ دی با حضور ۴ داور
در جلسه نوبت صبح چهارشنبه ۲۴ دی ماه کمیته داوران طرحهای سیاستی را علی مرتضی بیرنگ معاون اسبق امور بینالملل و تبادل فناوری معاونت علمی ریاست جمهوری، رضا بخشیآنی مدیرعامل اسبق شرکت سرمایهگذاری خارجی ایران، مهدی رزمآهنگ مدیر گروه اقتصاد بینالملل مرکز پژوهشهای مجلس و سید حسن محفوظی کارشناس تجارت خارجی اندیشکده اقتصاد مقاومتی تشکیل دادند.
در این جلسه، مجموعا ۶ طرح سیاستی ارائه شد که در ادامه عنوان، مسئله و راهکار سیاستی هرکدام از آنها آورده شده است:
عنوان ارائه اول: گذار از ژئوپولیتیک نفت به ژئواکونومی عناصر نادر خاکی؛ نقشه راه ایران در مسیر هاب منطقهای عناصر نادر خاکی
ارائه دهنده: محمدیاسین مهرراد
بیان مسئله: در نظم نوین جهانی، رقابت قدرتها از تسلط بر منابع فسیلی به سمت تسلط بر «عناصر نادر خاکی» و فلزات استراتژیک (مانند لیتیوم، کبالت و نیکل) تغییر جهت داده است. این عناصر، خوراک حیاتی صنایع آیندهساز نظیر تراشههای نیمههادی، خودروهای الکتریکی، انرژیهای تجدیدپذیر و صنایع دفاعی پیشرفته هستند. غفلت از ظرفیتهای معدنی کمیاب، ایران را علی رغم قرار گرفتن در منطقهای غنی به لحاظ منابع معدنی، از زنجیره ارزش جهانی فناوریهای نوین حذف کرده است. اکنون سوال اینجا است که ایران چگونه میتواند خود را از وابستگی به صادرات نفت خام رها ساخته و به قطب منطقهای فرآوری و تجارت عناصر نادر خاکی تبدیل کند؟
راهکار سیاستی: این طرح سیاستی با هدف «بازآفرینی قدرت اقتصادی ایران»، پیشنهاد تبدیل کشور به «هاب منطقهای فرآوری عناصر نادر» را ارائه میدهد. راهکار محوری، ایجاد کنسرسیومهای مشترک با دارندگان فناوری (مانند چین) برای انتقال تکنولوژی فرآوری و همزمان عقد قراردادهای بلندمدت خرید مواد خام با همسایگان شرقی جهت تغذیه کارخانجات فرآوری در ایران است. این اقدام، ضمن خنثیسازی تحریمها از طریق وابستهسازی صنایع هایتک جهانی به هاب ایران، اهرم چانهزنی جدیدی در امنیت بینالملل برای کشور ایجاد خواهد کرد.
عنوان ارائه دوم: الگوی حکمرانی نافذ در جمهوری اسلامی ایران با هدف بازآفرینی قدرت
ارائه دهنده: مهدی امینیان (ارائه مجازی)
بیان مسئله: کنشگری فعالانه ایران در نظم نوین جهانی نیازمند برخورداری از حکمرانی نافذ در این بخش است. در حالی که در ایران هنوز حکمرانی به عنوان یک فرآیند شکل نگرفته است. تا زمانی که حکمرانی در کشور ما شامل مراحلی است که در عمل دارای پیوند زنجیرهای برای انتشار دقیق و مؤثرِ حکم نیستند و بین سیاست اعلامی، ابلاغی و اِعمالی فاصله زمانی و تفاوت محتوایی وجود دارد، حل مسائل کشور از جمله کنشگری فعالانه در شکلدهی به نظم نوین جهانی ممکن نیست.
راهکار سیاستی: راهکار این مسئله در یک کلمه، «حکمرانی روانشده (Streamlined Governance)» است که ابعاد ساختاری و کارگزاری دارد. به بیان بهتر، ساختارها باید در خدمت مقامات معتبر قرار گیرند تا آنها بتوانند فرآیند کنشگری فعالان و نخبگان را تسهیل کنند. بدین منظور نیاز است دستورالعمل جدیدی در هیات دولت برای خروجیمحورشدن گزارشهای اداری با محوریت تسهیل فعالیتهای چهارچوبمند نخبگان و فعالان مصوب شده و سازمان امور اداری و استخدامی کشور در قالب یک آییننامه تحولی، آن را تدوین کند.
عنوان ارائه سوم: نقش اقتصاد دانش بنیان در بازآفرینی قدرت ملی ایران
ارائه دهنده: سیده زهرا نورین
بیان مسئله: در دهههای اخیر، قدرت ملی کشورها با ظرفیتهای فناورانه و توانمندیهای دانشبنیان سنجیده میشود. ایران با داشتن نیروی انسانی تحصیلکرده، دانشگاههای معتبر و منابع طبیعی، هنوز با مشکلات ساختاری در بهرهگیری از ظرفیتهای علمی و فناورانه روبهرو است. وابستگی اقتصاد به منابع سنتی و درآمدهای نفتی و محدودیت بخش خصوصی دانشبنیان در دسترسی به سرمایه، بازار و حمایت سیاستی موجب کاهش بهرهوری نوآوری و کندی تجاریسازی دانش شده است. این وضعیت باعث فاصله گرفتن کشور از ظرفیتهای بالقوه قدرت ملی و کاهش توان رقابت بینالمللی و فرصتهای رشد پایدار اقتصادی شده است.
راهکار سیاستی: راهکار پیشنهادی بر پایه توسعه یک اکوسیستم شبکهای نوآوری است که نوآوریها را به قدرت ملی تبدیل کند و توسعه اقتصادی کشور را پایدار سازد. ایران باید با طراحی حکمرانی مأموریتمحور، پیوند فعال دانشگاه و صنعت، توسعه بازار و کارآفرینی، تحکیم نظام مالی نوآوری و ایجاد مشروعیت اجتماعی و بینالمللی، ظرفیتهای علمی و فناورانه خود را به شکل راهبردی ارتقا دهد.
عنوان ارائه چهارم: راهکاری برای تبدیل تهدید مهاجرت غیرقانونی به فرصت اقتصادی
ارائه دهنده: سید محمد جواد مرادی (ارائه مجازی)
بیان مسئله: همسایه شرقی ما افغانستان منبع بزرگی از نیروی کار “ارزان” است. این در حالی است که ایران بر خلاف کشورهایی مثل هند، ویتنام و بنگلادش نیروی کار ارزان داخلی ندارد تا از آن به عنوان موتوری برای تسریع رشد اقتصادی خود استفاده کند. از این رو ایجاد سازکاری برای استفاده از نیروی کار ارزان افغانستانی در صنایع ایران، یک چرخه اقتصادی میان دو کشور پدید خواهد آورد که موجب تقویت اقتصادی طرفین و در نتیجه تقویت جایگاه ایران در نظم نوین جهانی خواهد شد.
راهکار سیاستی: برای تبدیل تهدید مهاجران غیر قانونی افغانستانی به فرصتی بزرگ برای اقتصاد ایران لازم است در گام اول در مجاورت مرزهای افغانستان مناطق آزادی تاسیس گردد. ورود اتباع افغانستان به این مناطق و خروج از آنجا به سمت کشورشان به سهولت امکان پذیر باشد و البته خروج از این مناطق به سمت سرزمین اصلی ایران امکان پذیر نباشد. متولی اصلی این اقدام دبیرخانه مناطق آزاد باید باشد.
عنوان ارائه پنجم: گذار به اقتصاد مقاومتی تهاجمی: استراتژی بازآفرینی قدرت اقتصادی– فناوری ایران در نظم نوین چندقطبی جهانی (١۴١۴–١۴٠۵)
ارائه دهنده: رضا حیدری
بیان مسئله: سیاست «اقتصاد مقاومتی» از سال ۱۳۹۲ تاکنون عمدتاً تدافعی بوده و بر «تحمل تحریم»، خودکفایی غذایی و دور زدن مالی متمرکز شده است. این رویکرد در مرحله بقا موفق بود، اما در مرحله بازآفرینی قدرت ناکارآمد مانده است. اقتصاد مقاومتی تدافعی در نظم جهانی جدید کفایت نمیکند و ایران برای بازآفرینی قدرت ملی خود باید سیاستهای تهاجمی در حوزههای فناوری و دیپلماسی زنجیرهارزش اتخاذ کند. هدف این است که تحریمها به یک اهرم برای جهش فناوری و نفوذ در زنجیرههای ارزش جهانی تبدیل شوند.
راهکار سیاستی: این طرح به تحلیل گذار پارادایمی از اقتصاد مقاومتی تدافعی به تهاجمی پرداخته و بر لزوم ایجاد تحولی در ساختار اقتصادی و فناوری ایران تأکید دارد. در این راستا سه اقدام اصلی برای تحقق این تغییرات پیشنهاد میشود. نخست اجرای کامل قانون جهش تولید دانشبنیان. دوم گسترش دیپلماسی اقتصادی چندقطبی با تمرکز بر همکاریهای اقتصادی با کشورهای بریکس+ و فعالسازی کریدورهای اقتصادی شرق و غرب. سوم اصلاح حکمرانی اقتصادی مقاومتی به منظور تبدیل شورای عالی اقتصاد مقاومتی به یک اتاق جنگ اقتصادی تهاجمی با اختیارات قانونی جدید.
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
