به گزارش مسیر اقتصاد شوک دوگانه چین به یکی از مهمترین موضوعات اقتصاد جهانی تبدیل شده است. در حالی که پکن در پانزدهمین برنامه پنجساله خود توسعه فناوریهای پیشرفته را دنبال میکند، همچنان صنایع سنتی و کمفناوری را نیز در اولویت قرار داده است. این سیاست باعث شده چین بهطور همزمان در بازارهای صنایع پیشرفته و صنایع کاربر رقابت کند؛ موضوعی که پرسشهایی جدی درباره آینده صنعتی سایر کشورها ایجاد کرده است.
تداوم حضور چین در صنایع سنتی
برخلاف الگوی متعارف توسعه اقتصادی که در آن کشورها پس از رشد اقتصادی از صنایع کاربر فاصله گرفته و به سمت فعالیتهای سرمایهبر و دانشمحور حرکت میکنند، چین قصد ندارد صنایع سنتی خود را کنار بگذارد. پکن اعلام کرده است که این صنایع باید بهجای حذف شدن، نوسازی و ارتقا یابند تا همچنان در بازارهای جهانی رقابتپذیر باقی بمانند.
در همین راستا، نهادهای دولتی چین برنامهای برای ارتقای زنجیره ارزش تولید تدوین کردهاند تا شرکتها از مدل «ساخت چین» به سمت «برندهای چینی» حرکت کنند. این سیاست بخشی از تلاش گستردهتر دولت برای جلوگیری از کاهش ظرفیت صنعتی کشور محسوب میشود.
نمونه بارز این رویکرد را میتوان در صنعت نساجی مشاهده کرد. چین همچنان بیش از ۳۵ درصد بازار جهانی تولید و صادرات نساجی را در اختیار دارد. آمارهای رسمی نیز نشان میدهد سرمایهگذاری در صنعت نساجی ۴.۳ درصد، در صنعت پوشاک ۵.۲ درصد و در بخش الیاف شیمیایی ۱۲.۳ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته است؛ رشدی که از سایر بخشهای تولیدی پیشی گرفته است.
پایان چرخه سنتی صنعتیسازی
در قرن بیستم، توسعه صنعتی شرق آسیا بر پایه الگویی شکل گرفت که با عنوان «الگوی غازهای پروازکننده[۱]» شناخته میشود. بر اساس این الگو، با رشد اقتصادی کشورها و افزایش دستمزدها، صنایع کاربر و کمفناوری به تدریج مزیت رقابتی خود را از دست میدهند و به کشورهایی با هزینه نیروی کار پایینتر منتقل میشوند. این روند به اقتصادهای جدیدتر فرصت میدهد تا مسیر صنعتیشدن را طی کنند و پس از افزایش سطح درآمد، به سمت صنایع پیشرفتهتر حرکت کنند.
در شرق آسیا، ژاپن نقش پیشگام این چرخه را بر عهده داشت. با ثروتمندتر شدن این کشور، صنایع کاربر آن ابتدا به اقتصادهای موسوم به «ببرهای آسیایی[۲]» و سپس به چین و کشورهای جنوب شرق آسیا منتقل شدند. این جابهجایی تدریجی برای دههها یکی از موتورهای اصلی رشد صنعتی و توسعه اقتصادی در منطقه محسوب میشد.
اما اکنون نشانههایی از پایان این روند مشاهده میشود. برخلاف انتظار، بخش بزرگی از صنایع سبک در چین باقی مانده و همچنان حدود یکچهارم کل صادرات این کشور را تشکیل میدهد. در نتیجه، صنایع تولیدی کشورهای جنوب شرق آسیا بهجای بهرهمندی از انتقال فعالیتهای صنعتی، با رقابت مستقیم کالاهای چینی مواجه شدهاند.
شرکتهای تولیدی کاربر در مالزی و اندونزی تحت فشار شدید رقابت صادراتی چین قرار گرفتهاند. در صنعت نساجی اندونزی از سال ۲۰۲۱ تاکنون حدود ۲۵۰ هزار شغل از بین رفته است. در مالزی نیز حتی اقدامات حمایتی دولت نتوانسته از بروز مشکلات در صنعت پلاستیک جلوگیری کند.
شوک دوگانه چین و فشار بر اقتصادهای جهان
کارشناسان پیشتر از «شوک اول چین» برای توصیف تأثیر صادرات ارزان و کمفناوری چین بر صنایع تولیدی کشورهای پیشرفته، بهویژه آمریکا در دهه ۲۰۰۰، استفاده میکردند. اما اکنون شکل جدیدی از این پدیده در حال ظهور است.
شوک دوگانه چین به شرایطی اشاره دارد که در آن پکن علاوه بر تسلط بر صنایع کمفناوری، در حوزههای متوسط و پیشرفته فناوری نیز مزیت رقابتی گستردهای به دست آورده است. این وضعیت از یکسو مانع ارتقای صنعتی کشورهای درحالتوسعه میشود و از سوی دیگر صنایع تثبیتشده اقتصادهای پیشرفته را تحت فشار قرار میدهد.
اتحادیه اروپا و کشورهای عضو آسهآن از جمله مناطقی هستند که بیشترین تأثیر را از این روند پذیرفتهاند. در اروپا، صنعت خودرو و همچنین صنایع مرتبط با انرژی خورشیدی و بادی با رقابت فزاینده شرکتهای چینی مواجه شدهاند.
بر اساس گزارش مؤسسه «EY» ، آلمان از سال ۲۰۱۹ تاکنون یک شغل از هر ۲۰ شغل صنعتی خود را از دست داده است. این روند تنها محدود به آلمان نبوده و اقتصادهای اروپای مرکزی و شرقی که به زنجیره تأمین صنعتی این کشور وابستهاند نیز تحت تأثیر قرار گرفتهاند.
سه چالش اصلی برای صنایع اروپا
اقتصادهای اروپایی با سه فشار همزمان ناشی از رشد صنعتی چین روبهرو هستند. نخست اینکه چین به سمت خودکفایی بیشتر حرکت کرده و واردات خود از اقتصادهای پیشرفته را کاهش داده است. برای نمونه، صادرات آلمان به چین از سال ۲۰۲۲ تاکنون ۲۳ درصد کاهش یافته و صادرات خودرو این کشور به بازار چین نیز ۶۶ درصد افت کرده است.
دومین چالش، افزایش رقابت شرکتهای چینی در بازارهای ثالث از جمله جنوب شرق آسیاست؛ بازارهایی که پیشتر مقصد صادرات بسیاری از تولیدکنندگان اروپایی بودند.
سومین عامل نیز ورود گسترده محصولات چینی به بازارهای داخلی اروپا است. افزایش واردات خودروهای برقی چینی نمونهای از این روند به شمار میرود که فشار رقابتی بیسابقهای بر تولیدکنندگان اروپایی وارد کرده است.
همکاری اروپا و آسهآن؛ راهکاری برای مقابله با شوک دوگانه چین
این فشار مشترک میتواند زمینه همکاری نزدیکتر میان اروپا و کشورهای جنوب شرق آسیا را فراهم کند. اتحادیه اروپا باید توجه بیشتری به تأثیرات شوک دوگانه چین بر اقتصادهای آسهآن داشته باشد و مذاکرات تجارت آزاد با کشورهایی مانند تایلند و مالزی را تسریع کند.
در کنار توافقهای تجاری، سرمایهگذاری مستقیم اروپا در ظرفیتهای تولیدی منطقه نیز میتواند به تنوعبخشی زنجیرههای تأمین کمک کند. چنین رویکردی ضمن کاهش وابستگی به کالاهای چینی، فرصتهای جدیدی برای صادرات و توسعه صنعتی ایجاد خواهد کرد.
شوک دوگانه چین نشاندهنده مرحله جدیدی از رقابت صنعتی جهانی است. پکن با حفظ صنایع کمفناوری در کنار توسعه فناوریهای پیشرفته، بهطور همزمان اقتصادهای توسعهیافته و درحالتوسعه را تحت فشار قرار داده است. در چنین شرایطی، بسیاری از کشورها به دنبال راهکارهایی برای تنوعبخشی زنجیرههای تأمین و کاهش وابستگی به ظرفیت تولیدی چین هستند.
پانویس:
[۱] flying geese paradigm
[۲] Asian Tigers
منبع: دیپلمات
انتهای پیام/تجارت و دیپلماسی
