به گزارش مسیر اقتصاد در جنگ اخیر ایران از جایگاه ویژه خود در تنگه هرمز بهره برده و آن را به اهرم فشاری علیه آمریکا، اسرائیل و کشورهای منطقه تبدیل کرده است. با تثبیت کنترل ایران بر این آبراه راهبردی، برداشت تازهای از نقش آن در حال شکلگیری است؛ برداشتی که بر پایه آن، هرمز میتواند فراتر از یک ابزار فشار مقطعی، به یک منبع درآمد پایدار برای ایران تبدیل شود.
اهمیت این مسئله از جایگاه ویژه تنگه هرمز در اقتصاد جهان ناشی میشود. این گذرگاه یکی از اصلیترین راههای جابهجایی انرژی در دنیاست و به طور معمول حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند. روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از این مسیر جابهجا میشود و به همین دلیل هر اختلالی در آن خیلی زود خود را در بازار جهانی انرژی، بهای حملونقل و امنیت عرضه سوخت نشان میدهد.
هرمز در جایگاهی تازه
تحولات اخیر این تصور را پررنگ کرده که ایران به هرمز دیگر تنها از دریچه امنیتی نگاه نمیکند. اگر در گذشته تهدید به بستن تنگه بیشتر ابزاری برای بازدارندگی بود، اکنون این نگاه در حال شکل گرفتن است که همین جایگاه جغرافیایی میتواند پشتوانهای ماندگارتر برای اثرگذاری بر اقتصاد جهان باشد. در چنین برداشتی، هرمز تنها محل عبور انرژی نیست، بلکه دارایی راهبردیای است که میتوان از آن برای درآمدزایی و گسترش نفوذ سیاسی نیز بهره گرفت.
در همین چارچوب، موضوع حاکمیت ایران بر تنگه هرمز نیز برجستهتر شده است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که در دورهای پیشین گفتگوهای ایران و آمریکا، بیشتر مسئله تحریمها و حق ایران برای فناوری هستهای صلحآمیز در کانون توجه بود و هرمز چنین جایگاه پررنگی نداشت. برجسته شدن این مؤلفه، از تغییر وزن سیاسی و اقتصادی هرمز در محاسبات تهران خبر میدهد.
ایده عوارضگذاری بر عبور کشتیها
در فضای تازهای که پیرامون هرمز پدید آمده، بحث دریافت عوارض از شناورها و کشورهایی که از این گذرگاه برای جابهجایی سوخت و کالا بهره میبرند نیز مطرح شده است. بر پایه این ایده، عبور از هرمز میتواند از یک مسیر عادی دریایی به عبوری مشروط تبدیل شود؛ عبوری که در آن هماهنگی با ایران و شاید پرداخت هزینه، بخشی از روند گذر از آبراه باشد.
اگر چنین ایدهای به مرحله اجرا برسد، معنای آن فراتر از یک تصمیم کوتاهمدت خواهد بود. در این صورت، ایران میکوشد از جایگاه جغرافیایی خود در یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان، برای دسترسی به درآمدی تازه بهره ببرد. این نگاه، هرمز را از یک نقطه تنها امنیتی بیرون میآورد و آن را وارد حوزه اقتصاد سیاسی میکند.
کسب درآمد چندین میلیارد دلاری ایران از تنگه هرمز
برآوردهای مطرحشده درباره درآمد احتمالی هرمز، دلیل اصلی توجه به این ایده را روشنتر میکند. بر اساس برآوردهای CNN با عبور روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآوردههای نفتی، حجم رفتوآمد از این گذرگاه تقریباً معادل عبور روزانه حدود ۱۰ نفتکش بسیار بزرگ دانسته میشود. اگر برای هر نفتکش رقمی نزدیک به ۲ میلیون دلار به عنوان عوارض یا هزینه عبور در نظر گرفته شود، درآمد حاصل از نفت به تنهایی میتواند به حدود ۲۰ میلیون دلار در روز برسد؛ یعنی نزدیک به ۶۰۰ میلیون دلار در ماه.
این رقم زمانی چشمگیرتر میشود که محمولههای گاز طبیعی مایع نیز به آن افزوده شود. در آن صورت، درآمد ماهانه میتواند از ۸۰۰ میلیون دلار هم بیشتر شود. چنین برآوردی، این درآمد را همسنگ حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد درآمد ماهانه صادرات نفت ایران در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد. از این زاویه، اگر این راه دوام پیدا کند، تنگه هرمز میتواند در کنار صادرات نفت، به یکی از راههای مهم درآمدزایی ایران در شرایط فشار تحریمی بدل شود.
مقایسه این رقم با کانال سوئز نیز گویاست. کانال سوئز در سالهای عادی ماهانه میان ۷۰۰ تا ۸۰۰ میلیون دلار برای مصر درآمد ایجاد میکند. وقتی درآمد احتمالی هرمز در همین بازه قرار میگیرد، روشن میشود که چرا این گذرگاه در نگاه تازه، تنها یک تنگه راهبردی نیست و میتواند به یک منبع درآمد در اندازه یکی از مشهورترین راههای دریایی جهان تبدیل شود.
فشار اقتصادی و عبور مشروط
اقتصاد ایران در سالهای گذشته زیر فشار سنگین تحریمها بوده است و همین مسئله، یافتن راههای تازه برای درآمدزایی را به یک نیاز جدی تبدیل کرده است. در چنین وضعی، بهرهگیری از موقعیت جغرافیایی کشور در یکی از مهمترین راههای عبور انرژی جهان، میتواند راهی کمهزینهتر برای جبران بخشی از تنگناهای اقتصادی باشد.
در همین حال، تصویری که از وضعیت کنونی هرمز دیده میشود، حاکی از آن است که این گذرگاه همچنان باز دانسته میشود، اما نه به صورت بیقید و شرط. عبور شناورهای «غیرخصمانه» ممکن شمرده شده، به شرط آنکه با مقامهای ایرانی هماهنگی داشته باشند. همین شرط نشان میدهد گذر از هرمز دیگر جدا از اراده و ملاحظات ایران تعریف نمیشود و به سوی نوعی «عبور کنترلشده» در حرکت است.
دادههای رهگیری کشتیها نیز از نشانههای نخستین این چیدمان تازه حکایت دارد. بعضی نفتکشها از مسیرهایی نزدیکتر به سواحل ایران استفاده کردهاند و گزارشهایی نیز از پرداخت پول برای عبور ایمن منتشر شده است. بر پایه این اطلاعات، بیش از ۲۰ کشتی از گذرگاهی تازه در هرمز استفاده کردهاند و دستکم دو شناور برای بهرهگیری از این مسیر، مبالغی پرداختهاند که در یک مورد، رقم آن حدود ۲ میلیون دلار عنوان شده است.
تنگه هرمز و نقش تازه آن در اقتصاد جهان
اگر این روند ادامه پیدا کند، تنگه هرمز میتواند از یک نقطه اصطکاک در زمان جنگ به یکی از پایههای نظم تازه انرژی و بازرگانی در منطقه تبدیل شود. در چنین شرایطی، مسئله اصلی دیگر تنها ناامنی یا اختلال در عبور کشتیها نخواهد بود، بلکه ایران میکوشد از جایگاه جغرافیایی خود برای بازتعریف شیوه گذر از مهمترین گلوگاه انرژی جهان بهره بگیرد.
در این چارچوب، تنگه هرمز میتواند به ابزار ایران برای کسب درآمد پایدار و اثرگذاری بلندمدت بر بازار جهانی انرژی بدل شود. همین چشمانداز است که به تحولات اخیر در این گذرگاه معنایی فراتر از یک تنش زودگذر داده و آن را به یکی از مهمترین موضوعات اقتصادی و ژئوپلیتیکی روز تبدیل کرده است.
منبع: CNN
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
