مسیر اقتصاد/ صنعت پتروشیمی در دهههای اخیر از یک مدل تولیدی متمرکز و خطی به سمت ساختارهای شبکهای و همافزا تحت عنوان خوشههای پتروشیمی حرکت کرده است. این خوشهها که مفهومی بسیار گستردهتر از پارکهای شیمیایی یا سایتهای صنعتی ساده دارند، در واقع اتصال مدیریتی و تبادلات واحدهای کسبوکار، تأمینکنندگان تخصصی، مؤسسات آموزشی و نهادهای پشتیبان هستند که در یک پیوند یکپارچه، خوشه را شکل دادهاند. برخلاف نگاه سنتی که پتروشیمیها را واحدهایی کاملاً مجزا از یکدیگر در نظر میگرفت، در یک خوشه، شرکتهای مستقل در حالی که در بازار با هم رقابت میکنند، در حوزههایی نظیر زیرساخت، انتقال فناوری و مدیریت منابع با یکدیگر همکاری دارند. این رویکرد خوشه را به عنوان تجلی همزمان رقابت و همکاری معرفی میکند که هدف نهایی آن ایجاد یک مزیت رقابتی پایدار و پویا در سطح جهانی است.
مبانی ساختاری و پویایی زیستبوم در خوشههای پتروشیمی
یک خوشه پتروشیمی به عنوان یک سیستم پیچیده انطباقی[۱] عمل میکند که لایههای مختلفی از بازیگران را در بر میگیرد. مطابق شکل زیر در هسته اصلی این ساختار، تولیدکنندگان مواد شیمیایی قرار دارند که موتور محرک زنجیره ارزش محسوب میشوند. در لایههای پیرامونی، تأمینکنندگان تجهیزات، مشاوران فنی، پیمانکاران فرعی، واحدهای حملونقل و مؤسسات تحقیق و توسعه حضور دارند که تداوم و پایداری تولید را تضمین میکنند. یکی از ویژگیهای کلیدی این ساختار، تراکم جغرافیایی است که با نزدیکی فیزیکی واحدها، موجب تسهیل تبادل دانش ضمنی و کاهش چشمگیر هزینههای لجستیکی میگردد.
در این زیستبوم، پویایی از طریق تقسیم کار تخصصی میان بنگاههای کوچک و متوسط و دسترسی به نیروی انسانی متخصص حاصل میشود. مایکل پورتر[۲] در مدل الماس[۳] تبیین میکند که رقابتپذیری خوشههای صنعتی محصول تعامل ساختاری میان عوامل درونی همچون شرایط تولید، تقاضای کیفی، حضور صنایع پشتیبان کارآمد و رقابت سازنده میان بنگاهها و عوامل بیرونی مانند سیاستهای دولت و رخدادها است.این تعاملات موجب میشود که شرکتها به جای فعالیت در قالب یک سازمان عمودی و صلب، در یک شبکه منعطف با هم تعامل داشته باشند که این امر سرعت نوآوری و یادگیری سازمانی را به شدت افزایش میدهد.
اهداف راهبردی و وجه تمایز خوشهها از پارکهای صنعتی
هدف اصلی از تشکیل خوشهها، ارتقای توان رقابتی در بازارهای بینالمللی از طریق کاهش هزینههای عملیاتی و بهینهسازی زنجیره تأمین است. خوشهها با مدیریت متمرکز انرژی و دفع پسماند، نه تنها کارایی منابع را افزایش میدهند، بلکه اثرات محیط زیستی را به حداقل رسانده و به پایداری تولید کمک میکنند. علاوه بر این، خوشهها با ایجاد یک ساختار منعطف، تابآوری صنعت را در برابر شوکهای اقتصادی و نوسانات بازار افزایش میدهند.
باید توجه داشت که هر تجمع صنعتی را نمیتوان یک خوشه نامید؛ برای مثال، گروههای کوچکی که صرفاً در قالب یک تعاونی ساده فعالیت میکنند یا شرکتهای بزرگی که تمام مراحل تولید را به صورت درونسازمانی (یکپارچه عمودی) انجام میدهند، فاقد ویژگیهای بنیادین یک خوشه هستند. تفاوت اصلی میان پارک شیمیایی و خوشه پتروشیمی در این است که پارک یک سایت صنعتی با مدیریت واحد و متمرکز بر زیرساختهای فیزیکی است، در حالی که خوشه یک شبکه وسیعتر و پویاتر است که روابط دانشی، نهادی و بازارمحور میان بازیگران متعدد و مستقل را شامل میشود. در واقع، پارکهای شیمیایی میتوانند به عنوان یکی از اجزای تشکیلدهنده یا بستر فیزیکی برای ظهور یک خوشه بزرگتر عمل کنند.
الگوهای جهانی تأمین خوراک و افقهای آینده
مزیت رقابتی خوشهها در سطح جهانی به شدت به نوع و پایداری دسترسی به خوراک وابسته است. برای نمونه، خوشههای منطقه خلیج مکزیک در آمریکا با تکیه بر منابع فراوان و ارزان گاز شیل، از مزیت هزینهای بالایی برخوردارند. در مقابل، خوشههای اروپایی مانند آلمان و خوشههای کرهجنوبی به دلیل کمبود منابع داخلی، بر یکپارچگی پالایشگاهها و واردات نفتا متمرکز شدهاند. در این مناطق، کراکرهای بخار در قلب خوشه قرار دارند و از طریق شبکههای گسترده خط لوله، خوراک و محصولات واسطه را بین پارکهای شیمیایی مختلف جابهجا میکنند تا پایداری عرضه تضمین شود.
در نسل جدید خوشهها که تحت عنوان خوشههای نوآور و پایدار شناخته میشوند، تمرکز از خوراکهای هیدروکربوری به سمت توسعه پروژههای کربنخنثی تغییر یافته است. این خوشهها در حال سرمایهگذاری بر روی خوراکهای جایگزین مانند زیستتوده[۴]، بازیافت شیمیایی پلاستیکها و تولید هیدروژن سبز برای تولید متانول و آمونیاک هستند تا خود را با استانداردهای نوین محیط زیستی تطبیق دهند.
پانویس:
[۱] complex adaptive systems – به سیستمهایی گفته میشوند که از تعداد زیادی عامل یا جزء به هم وابسته تشکیل شدهاند که از طریق روابط پیچیده و غیرخطی با یکدیگر تعامل دارند. این سیستمها قادر به انطباق و سازگاری با شرایط متغیر محیطی هستند و رفتارهای نوظهوری از خود نشان میدهند.
[۲] Michael Porter – اقتصاددان آمریکایی و محقق و مشاور در زمینه مدیریت راهبردی
[۳] Diamond Model
[۴] Biomass
منابع:
«گزارش نهایی فاز مطالعاتی طرح توسعه پارکهای شیمیایی» تهیه شده برای شرکت ملی پتروشیمی در اسفند ۱۳۸۶
«زنجیره ارزش در کره جنوبی (مجموعه یئوسو)» تهیه شده توسط سید مرتضی سید میرزایی در اردیبهشت ۱۳۹۸
Evaluating the competitive position of the Rotterdam Petrochemical Cluster
Refining and Petrochemicals A New Look at Integration Opportunities
انتهای پیام/ انرژی
