به گزارش مسیر اقتصاد تمایل ایران برای همکاری در ساخت راهآهن هرات-مزارشریف و بهره برداری عملی از مسیر راهآهن ایران-افغانستان-چین میتواند تحول بزرگی در افزایش تجارت در منطقه و ترانزیت در راهگذرهای شمال-جنوب و شرق-غرب ایجاد کند.
مقدمات اتصال ایران و چین از طریق افغانستان
در دو دهه گذشته، راهآهن ایران-افغانستان-تاجیکستان مورد توجه رهبران سه کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان بوده است. در دهه گذشته و با اعلام آمادگی ایران برای اتصال راهآهن خواف-هرات به مزارشریف، گامهای اصلی برای راهآهن ایران-افغانستان-تاجیکستان برداشته شده است. راهآهن هرات-مزارشریف-واخان نیز به عنوان مسیری راهبردی برای اتصال ایران به چین و اروپا، محور اصلی مذاکرات بین تهران و کابل بوده است. ایران در حال پیشبرد برنامههایی برای ایجاد یک راهگذر ریلی زمینی جدید از هرات به مزارشریف و ادامه آن به واخان و چین از طریق افغانستان است.
تهران، ساخت راهآهن هرات-مزارشریف را به عنوان فاز نخست راهگذر راهبردی ایران-افغانستان-چین معرفی کرده است. از این منظر، اتصال ریلی از هرات به مزارشریف و سپس از طریق راهگذر واخان به منطقه سین کیانگ چین، مسیری راهبردی است. راهآهن هرات-مزارشریف همچنین بخشی از طرح راهگذر چین-قرقیزستان-تاجیکستان-افغانستان-ایران است که مسیری به طول ۲۱۰۰ کیلومتر را شامل میشود.
در راستای ارتقای دیپلماسی ریلی دولت چهاردهم ایران، یکی از محورهای اصلی مذاکره، بررسی مسیرهای جدید ترانزیتی از جمله اتصال ریلی ایران به چین از طریق افغانستان است. مهدی صفری، رئیس شورای عالی راهبردی کنسرسیوم ترانزیت شمال-جنوب و شرق، اخیراً تأکید کرده که ایجاد مسیر ریلی و جادهای با افغانستان در دست بررسی است. همچنین، در ماه ژانویه سال جاری، جبارعلی ذاکری، مدیرعامل راهآهن ایران، جلسه مشترکی با عبدالغنی برادر، معاون نخست وزیر طالبان در امور اقتصادی، برگزار کرد. او در این جلسه درباره فصل جدیدی از همکاریهای راهبردی دو کشور در حوزه حمل و نقل ریلی و طرح اتصال ایران به چین از طریق افغانستان و تسریع این راهگذر بحث و تبادل نظر کرد. علاوه بر این، کابل و تهران اخیراً توافق کردند که کمیته مشترکی برای گسترش همکاریهای ریلی بین دو طرف، تدوین ساختار عملیاتی و اجرایی این طرح در حوزه ساخت و توسعه راهآهن، حضور مدیران و پیمانکاران ایرانی، پیگیری نقشه راه طرح و سپس آغاز عملیات اجرایی تشکیل دهند.
تحرکات دیپلماسی ریلی تهران در شرق
در این راستا، ایران در حال بررسی راهکارهای عملیاتی و موضوع احداث مسیر ریلی در ازای تبادل مواد معدنی در مسیر هرات-مزارشریف است. این طرح، مشارکت فعالان خصوصی ریلی دو کشور را در تأمین مالی و اجرای این طرح بزرگ ریلی هرات-مزارشریف با تمرکز بر استفاده از پتانسیل معادن افغانستان به عنوان پشتوانه مالی این طرح پیشنهاد میدهد. در حالی که برنامه ریزی برای راهاندازی قطار مسافربری مسیر مشهد-هرات ادامه دارد، جهش بیسابقه حمل بار ریلی به افغانستان از حدود ۵ هزار تن به بیش از ۷۰ هزار تن در ماه در یک سال گذشته افزایش یافته است.
ایران همچنین قصد دارد از طریق ساخت راهآهن چابهار-زاهدان و طرح راهآهن زرنج-قندهار، اتصال ریلی به افغانستان را فراهم کند. تهران به تلاشهای چندجانبه خود در راستای دیپلماسی ریلی با افغانستان ادامه میدهد. در نشست سهجانبه اکتبر ۲۰۲۵ بین افغانستان، ایران و ترکیه، آنها توافق کردند که با راهاندازی طرح راهآهن هرات-مزارشریف با همکاری مشترک و جامع و با استفاده از منابع مالی، فنی و انسانی کشورهای مذکور، همکاریهای سهجانبه در حوزه راهآهن را توسعه دهند.
همچنین، تعاملات اقتصادی چین در چارچوب ابتکار کمربند و جاده (BRI) با رشد ۷۵ درصدی به ۲۱۳.۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده است. حمل و نقل و ترانزیت، همکاری برد-برد بین دو کشور ایران و چین است که میتواند در طرحهای مهمی مانند برقی کردن راهآهن تهران-مشهد، اتصال ریلی دو کشور از طریق پاکستان، سرمایهگذاری در بندر شهید رجایی و همچنین اتصال ریلی دو کشور از طریق افغانستان نمایان شود.
پیامدهای مثبت مسیر ریلی هرات-مزارشریف
افغانستانِ محصور در خشکی، تلاش میکند تا شبکه حمل و نقل ریلی را در سراسر کشور توسعه دهد. به عنوان مثال، عبدالغنی برادر ضمن استقبال از طرح راهآهن هرات-مزارشریف، دستور داده است که کمیته مشترک تهران-کابل در اسرع وقت تشکیل و کار عملی این طرح بدون تأخیر آغاز شود. افغانستان پتانسیل اتصال خاورمیانه-چین، آسیای مرکزی-آسیای جنوبی و تبدیل به مرکز منطقهای برای تجارت، ترانزیت و توسعه اقتصادی را دارد. راهاندازی این خط آهن، استانهای مرکزی و شمالی را در مسیر پیشرفت و توسعه قرار میدهد و میتواند فرصتی بزرگ برای صادرات مواد معدنی به معادن عظیم افغانستان باشد. همچنین، میتواند سالانه درآمدی ترانزیت را به این کشور واریز کند.
در صورت عملیاتی شدن این راهگذر جدید، افغانستان مستقیماً به چین متصل خواهد شد و شانس حضور بیشتر پکن در منابع معدنی افغانستان نیز افزایش خواهد یافت. خط آهن هرات-مزارشریف همچنین میتواند تا شیرخان بندر در ولایت قندوز امتداد یابد تا به مرز تاجیکستان متصل شود. همچنین با پیوند منافع، سطح تهدیدات را کاهش داده و به توسعه ثبات و امنیت پایدار در منطقه کمک خواهد کرد. ساخت راهآهن هرات-مزارشریف همچنین مورد توجه حامیان شبکه اتصال چندقطبی و متحدان اوراسیایی مانند روسیه و چین است. همسایگان شمالی افغانستان مانند تاجیکستان و ازبکستان اکنون بیشتر به سمت مسیرهای امنتر تمایل دارند.
موانع و چشماندازهای توسعه شبکه ریلی افغانستان
اگرچه فاز نخست طرح هرات-مزارشریف در قالب مطالعه امکان سنجی تا مارس ۲۰۲۶ پیش خواهد رفت، اما ارتقای زیرساختهای موجود و ساخت خط آهن جدید با عبور از موانع کوهستانی نیازمند منابع مالی بالایی است. ساخت و توسعه همه راهگذرها با مشارکت افغانستان بدون برقراری امنیت و ثبات کامل در این کشور امکانپذیر نیست. در واقع، ساختار آینده نظام سیاسی افغانستان، دستیابی به صلح یا وقوع جنگ داخلی، میتوانند تأثیر منفی یا مثبتی بر برنامههای راهآهن داشته باشند. دور زدن تحریمهای آمریکا علیه ایران نیز یک مشکل اساسی محسوب میشود. در واقع، راهآهن هرات-مزارشریف بخشی از راهگذرهای چین است. بنابراین، امکان سرمایه گذاری بیشتر و مشارکت عملی چین در این طرح وجود دارد. با این حال، تمایل ایران برای همکاری در ساخت دو یا چندجانبه راهآهن هرات-مزارشریف و بهره برداری عملی از مسیر راهآهن ایران-افغانستان-چین میتواند تحول شگرف در افزایش تجارت منطقهای و ترانزیت در راهگذرهای شمال-جنوب و شرق-غرب ایجاد کند.
منبع: ژورنال- نئو
انتهای پیام/ حمل و نقل
