مسیر اقتصاد/ مسئله مدیریت بازار ارز به عنوان یکی از کلان مسئلههای اقتصادی ایران از نظر تأثیر بر متغیرهای کلیدی اقتصادی، دارای اهمیت بسیاری است. چراکه علاوه بر لزوم وجود چارچوب و سیاستهای تضمین کننده مسیر پیش روی اقتصاد، اصلاح ریشه بسیاری از مشکلات اقتصاد نیز از دریچه این مسئله میگذرد. یکی از راههای حرکت به سمت ساماندهی این مسئله و تحقق وضعیت مطلوب، مرور تجربیات مشابه در زمینه مدیریت بازار ارز و سابقه قاعدهگذاری و سیاستگذاریها برای مدیریت این بخش در کل اقتصاد است.
از بین کشورهای مختلف، اقتصاد کشور نیجریه در زمینههای مختلف ارزی دارای شباهت ساختاری با اقتصاد ایران است. وابستگی به درآمدهای ارزی حاصل از صادرات نفت، نظام ارزی چند نرخی، بروز بحرانهای ارزی متعدد در پی شوکها با ماهیتهای بخش حقیقی سالهای اخیر و … از جمله این مشابهتهاست. بنابراین بررسی تجربیات کشور نیجریه در مدیریت بازار ارز و تنظیم نظام ارزی میتواند دلالتهای مشخصی برای اقتصاد ایران در شرایط فعلی داشته باشد. در این سلسله یادداشت به تبیین ویژگیهای نظام ارزی نیجریه از جمله وضعیت منابع و مصارف ارزی از منظر تراز پرداختها، نوع نظام ارزی و تجربیات این کشور در مدیریت بازار ارز خواهیم پرداخت.
وضعیت کلی منابع و مصارف ارزی نیجریه با تکیه بر ترازپرداختها
پی بردن به روندها و الگوی منابع و مصارف ارزی هر اقتصاد (باز) از آن جهت که بازار ارز تأثیر بسزایی در شاخصهای اقتصاد کلان دارد و اثر آنها هم بر بخش حقیقی[۱] و هم اسمی[۲] حایز اهمیت بسیاری است. با توجه به این یادداشت، مهمترین ابزار در دسترس سیاستگذار جهت تحلیل دقیق الگوی منابع و مصارف ارزی تحلیل وضعیت ارزی مبتنی بر تراز پرداختها است. می تواند هم در جهت بهبود سیاستگذاری ارزی و تعیین بهینه ترتیبات ارزی مفید باشد و هم به شکلی زود هنگام از وقوع بحران های ارزی احتمالی با خبر شد و در جهت مهار آن ها کوشید.
نمودار ۱. ترکیب مقداری اجزا و زیرحساب های تراز پرداخت های نیجریه در بازه ۱۰ سال ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۲
نمودار ۲. ترکیب درصدی اجزا و زیرحساب تراز پرداخت ها (سهم هر حساب از تراز پرداخت ها) [۴]
رویدادهای برونزا، از جمله بحران ارزی ۲۰۱۵ که با شوک ناشی از افت شدید قیمت نفت و بحران ارزی بزرگ ۲۰۲۳ بعد از کرونا و همگرایی نرخ رخ داد، نشان دادند که تغییرات قیمت نفت و سیاستهای ارزی میتواند در کوتاهمدت حساب جاری را به کسریهای شدید بکشاند؛ این گونه تغییر جهتها در نمودارهای زمانی (نمودار ۱) بهوضوح قابل مشاهده است. تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم تغییرات توسعهای و سیاستهای ارزی بر پویایی ارز، منابع و مصارف ارزی و نیز بر حسابهای ملی و بخشهای مختلف اقتصادی عامل مهم اثرگذاری بر کیفیت و کمیت تراز پرداختها بهویژه در نیجریه هستند.
جدول ۱. نمای کلی از حساب ها و زیر حسابهای اصلی تراز پرداخت های نیجریه
نیجریه و مهار کسریهای تراز تجاری در حساب جاری
همانطور که در این یادداشت توضیح داده شد، ساختار حساب جاری در تراز پرداختها بر اساس استاندارد هفتم صندوق بین المللی پول BPM7[۵] مشتمل بر چهار زیربخش است: کالای ملموس (صادرات و واردات کالا)، خدمات (گردشگری، حملونقل، آموزش و …)، درآمد اولیه (عواید سرمایه) و درآمد ثانویه (نظیر حوالههای نیروی کار و کمکهای بینالمللی) است.
بررسی دادههای تراز پرداختها نشان میدهد که به طور تاریخی حساب جاری مهمترین کانال معاملات بینالمللی کالا و خدمات بوده و در نیجریه نیز بهدلیل بهرهمندی از عوامل بالقوه تولید یعنی جمعیت و منابع طبیعی، سهم عمدهای را از این حساب در تراز پرداختها دارد؛ اما حذف درآمدهای نفتی موجب میشود سایر منابع ارزی (شامل صادرات غیرنفتی، خدمات و درآمد اولیه) نتوانند کلیه مصارف ارزی نیجریه را تأمین کنند. بهعنوان نمونهی تطبیقی، الگوهای دیگری از تراز پرداختها مانند مدلهای درآمدی جزایر کیمن با اتکا بر حساب مالی، اقتصاد شکنندهی ایسلند با اتکا بر سرمایهگذاری خارجی و نقش اجتناب ناپذیر درآمدهای ثانویه در لبنان یادآوری شدهاند.
در بخش تراز تجاری، صادرات نفتی نیجریه حدود ۸۱٪ از ارزش کل صادرات را تشکیل میدهد؛ در مقابل، صادرات غیرنفتی تنها حدود ۱۹/۳% را دارد؛ بنابراین منبعی با کیفیت و پایدار برای تأمین ارز نیست. همچنین تجزیه و تحلیل آمار درآمد نفتی نیجریه بر حسب پول ملی (نایرا) و دلار نشان میدهد که کاهش ارزش پول ملی میتواند ارزش صادرات نفتی را بهظاهر افزایش دهد، امّا نسبت به تورم و درآمدهای دولت تابعی پیچیده دارد. واردات نیجریه عمدتاً شامل کالاهای با ارزش افزوده بالا و زنجیرههای ارزش بلند (مانند موتورها و قطعات، دارو، گندم، پتروشیمی و قطعات الکترونیکی) است که این امر نشاندهنده ضعف ساختار صنعتی و مشکلات نهاد تولید داخلی است. وقوع سیل ۲۰۲۲ نیز به آسیب به ستون فقرات اقتصاد نیجریه یعنی کشاورزی و امنیت غذایی کشور افزوده است.
نمودار ۵. مقایسه ارزش صادرات نفتی و غیر نفتی نیجریه بر حسب دلار[۶]
تکمحوری نفتی و آسیبپذیری ارزی؛ ریشهای ترین دلالت ارزی
با توجه به ویژگیهای ساختاری تراز پرداختها و همچنین فرایند خاص ثبت دادههای بخشهای مختلف حقیقی و اسمی اقتصاد، از این شاخص اطلاعات قابل توجهی از ویژگیها و کیفیتهای مصارف و منابع ارزی اقتصاد یک کشور به دست می آید که می تواند اتصال راهبردی میان سیاستگذاری در بخشهای مختلف اقتصاد برقرار کند. در این بخش می توان به برخی از این دلالتها ذیل اولین بخش تراز پرداختها یعنی حساب جاری در نیجریه اشاره کرد.
همان طور که گفته شد صادرات نفت خام در نیجریه حدود ۸۱٪ ارزش دلاری کل صادرات را تشکیل میدهد در حالی که صادرات غیرنفتی تنها حدود ۱۹.۳٪ است؛ این ترکیب، ریسک بالای تزلزل درآمد ارزی را تشدید میکند. به طوری که کاهش قیمت نفت (مشابه بحران ارزی ۲۰۱۵) منجر به کسری شدید حساب جاری شده است. این وابستگی شدید به درآمد نفتی منجر به شکل گیری نوسانهای عمیق با تغییرات ناچیز قیمتی در نیجریه شده است که می توان از آن به عنوان یکی از گلوگاه های خطرناک برای شوکهای ارزی یاد کرد.
وابستگی منابع ارزی به یک منبع طبیعی خاص مانند نفت خام آن قدر مهم است که به تنهایی عامل تعیین کنندهای برای تغییرات نرخ ارز و انتخاب نظام ارزی عمل می کند و می تواند از این طریق بر کل پیکره اقتصاد مؤثر واقع شود و حتی روند توسعه کشور ها را تحت تأثیر قرار دهد. به خوبی می توان بازتاب این وابستگی را در تراز پرداختهای یک کشور مشاهده کرد. در طی سالیان متمادی ساختار اقتصاد و نهادهای اقتصادی نیز متناسب با این وابستگی به مرور پرورش مییابند.
این وابستگی ساختاری به ارز نفتی زمینهساز بسیاری دیگر از اشکالات ارزی در نیجریه است که باقی دلالتهای مربوط به آن درشمارههای بعدی از همین یادداشت به تفصیل خواهد آمد. اما دلالت کلیدی و مشترک از بین دلالتهای مختلف، تأکید بر اهمیت کیفیت اتکا بر اجزای مختلف (حسابها و زیر حسابها) است؛ به عبارت دیگر مسأله این است که پایه اساسی در تزریق منابع و نشت مصارف ارزی اقتصاد یک کشور به کدام جزء باز می گردد و چه نسبتی با ساختارها و واقعیت اقتصادی برقرار می کند. این دلالت به خصوص در اقتصاد ایران با توجه به تحریمها و برخی محدوددیتهای داخلی اهمیتی مضاعف دارد.
پانویس:
[۱] مانند بخش تجاری
[۲] مانند بخش پولی و مالی
[۳] بولتن آماری بانک مرکزی نیجریه CBN، انتشار یافته سال ۲۰۲۲
[۴] همان
[۵] Balance of Payments Manual 7
[۶] همان
انتهای پیام/ پول و بانک
