به گزارش مسیر اقتصاد نشست «تعاملات راهبردی ایران با چین و روسیه؛ از تفاهم تا اقدام» روز سه شنبه ۱۶ دیماه ۱۴۰۴ از ساعت ۱۴ الی ۱۷ و با میزبانی «اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین» برگزار میشود. این نشست، ششمین نشست تخصصی از دوازدهمین همایش سالانه اقتصاد مقاومتی بود که در بازه آبان تا اسفندماه سال جاری با موضوع «نظم نوین جهانی؛ بازآفرینی قدرت ایران» در حال برگزاری است. در ششمین نشست از این همایش موانع و فرصتهای توسعه روابط اقتصادی ایران با چین و روسیه به عنوان دو قطب اقتصادی مهم در تجارت جهانی کنونی، مورد بررسی قرار گرفت.
نگاه فانتزی به تعاملات خارجی باید کنار گذاشته شود
در ابتدای این نشست علیرضا پیمانپاک رئیس کل اسبق سازمان توسعه تجارت، گفت: سیاستگذاری اقتصادی و خارجی کشور باید با شرایط واقعی جهان و جریانهای مسلط بینالمللی تطبیق داده شود و نگاههای غیرواقعبینانه و فانتزی نسبت به تعاملات خارجی کنار گذاشته شود. ایران امروز در حوزه تجارت خارجی، تأمین منابع و تعامل با غرب با مجموعهای از چالشها و گرفتاریها مواجه است؛ بهگونهای که با وجود تلاشهای متعدد، ارتباطات مؤثری شکل نگرفته و عملاً در وضعیت تقابل با غرب قرار داریم. در چنین شرایطی، کشور یا باید مسیر انزوا را انتخاب کند یا با توجه به جایگاه اقتصادی و ژئوپلیتیکی خود، به سمت توسعه تعاملات با سایر کشورها حرکت کند.
ظرفیت چین و روسیه بسیار بیشتر از ارقامی است که برای ایران راهگشاست
او توضیح میدهد که در دولت سیزدهم، همزمان با تلاش برای پیشبرد مذاکرات بر اساس منافع ملی، این رویکرد وجود داشت که ایران خود را به یک مسیر محدود نکند و از ظرفیتهای سیاسی و اقتصادی موجود در سطح بینالملل استفاده شود. از نگاه پیمانپاک، حتی افزایش ۱۰ تا ۲۰ میلیارد دلاری حجم تجارت خارجی میتواند برای اقتصاد ایران بسیار راهگشا باشد؛ رقمی که برای مناطقی مانند اوراسیا، چین، آفریقا و کشورهای همسایه عدد بزرگی محسوب نمیشود. به گفته او، این کشورها برخلاف غرب در تقابل ساختاری با ایران قرار ندارند و بهدلیل تحولات جهانی، رغبت جدی برای همکاری با ایران دارند؛ فرصتی که نباید نادیده گرفته شود.
پیمانپاک با اشاره به جایگاه چین و روسیه در اقتصاد و تجارت بینالملل تأکید میکند آنچه ایران از این دو کشور انتظار دارد و میتواند به اقتصاد کشور کمک کند، بسیار کوچکتر از ظرفیتهای واقعی آنهاست. او معتقد است حتی در شرایطی که ایران روابط مطلوبی با غرب داشته باشد نیز استفاده از این ظرفیتها ضروری است. به گفته او، ترکیه نمونهای روشن در این زمینه است که توانست از فرصت جنگ اوکراین بهرهبرداری کند و تعاملات اقتصادی خود با روسیه را بهطور معناداری گسترش دهد.
چرا چین و روسیه گزینه مناسبی برای توسعه تعاملات ایران هستند؟
او تصریح میکند که ایران تاکنون از ظرفیت توسعه تجارت با چین و روسیه بهدرستی استفاده نکرده و در مدیریت تعامل با این کشورها ضعف جدی وجود دارد؛ ضعفی که در صورت اصلاح، میتواند گشایشهای قابل توجهی برای اقتصاد ایران ایجاد کند. پیمانپاک در ادامه به تفاوتها و در عین حال هماهنگیهای چین و روسیه در عرصه اقتصادی و سیاسی اشاره کرده و توضیح میدهد که این دو کشور روابط تنگاتنگی با یکدیگر دارند، حجم تجارت دوجانبه خود را به سطحی حدود ۲۴۵ تا ۲۵۰ میلیارد دلار رساندهاند و در موضوعات منطقهای و بینالمللی نیز هماهنگی قابل توجهی ایجاد کردهاند. به گفته او، هر دو کشور تلاش کردهاند تعاملات سازندهای با طیف گستردهای از کشورهای جهان برقرار کنند.
فاصله زیاد توافقات راهبردی با آنچه در عمل محقق میشود
پیمانپاک با اشاره به پیشنهادهای مطرحشده برای مدیریت تحریمها میگوید در داخل کشور و حتی در سطح سران ایران، چین و روسیه، پیشنهادهای متعددی ارائه و توافقاتی نیز منعقد شده است، اما فاصله زیادی میان این توافقات و مرحله اجرا وجود دارد که بخش قابل توجهی از آن به مشکلات داخلی ایران بازمیگردد. او تأکید میکند که از ابتدای سال ۱۴۰۱ و همزمان با آغاز جنگ اوکراین، یک فرصت تاریخی پیش روی ایران قرار گرفت. به گفته او، روسیه کشوری است که چند صد میلیارد دلار واردات دارد، اما به دلیل تحریمها و مشکلات حملونقل، حدود ۸۰ میلیارد دلار از واردات آن حذف شد. این شرایط میتوانست از طریق فعالسازی کریدور شمال–جنوب، مسیر جدیدی برای تعامل روسیه با مناطقی مانند غرب آسیا، هند، شرق آسیا و آفریقا ایجاد کند.
پیمانپاک توضیح میدهد که این فرصت میتوانست هم به افزایش صادرات ایران کمک کند و هم ایران را به مسیر ترانزیت کالاهای سایر کشورها تبدیل کند. به گفته او، در شرایطی که اقتصاد داخلی با رکود مواجه بوده و است و در صنایعی مانند نساجی ظرفیت افزایش صادرات وجود دارد و نیاز به واردات محصولات تولیدی روسیه ــ بهویژه کالاهای اساسی کشاورزی ــ برای ایران فراهم شده، باید از این فرصت بهره میبردیم، اما از این ظرفیت استفاده نشد. او بخشی از این ناکامی را ناشی از فضای روسستیزانهای میداند که از سوی بخشی از روشنفکران کشور تقویت شده است.
از بسترسازیهای دولت سیزدهم برای توسعه روابط با روسیه استفاده نشد
پیمانپاک با اشاره به اقدامات انجامشده در دولت سیزدهم یادآوری میکند که ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا ــ که روسیه قطب اصلی آن است ــ به یک توافق تجارت آزاد دست یافت؛ توافقی که کشورهایی مانند هند از آن بیبهرهاند. همچنین روابط دوجانبه بانکی میان ایران و روسیه برقرار شد که میتوانست بستر مناسبی برای توسعه تعاملات مالی ایجاد کند. به گفته او، در حال حاضر بخش قابل توجهی از منابع ارزی ایران در حسابهای شبکههای تراستی نگهداری میشود؛ شبکههایی که هم ریسک بالایی دارند و هم هزینههای زیادی به کشور تحمیل میکنند. در حالی که امکان همکاری با بانکهای روسی، بهویژه برای واردات کالاهای اساسی، بهسادگی فراهم شده بود، اما در یک سال اخیر از این ظرفیتها استفاده نشده است.
به جای شبکه بانکی روسیه و چین، از شبکه تراستی استفاده میکنیم
او تصریح میکند که ایران حتی میتوانست در بخش قابل توجهی از مبادلات تجارت خارجی، از ظرفیت اتصال به شبکه بانکی روسیه استفاده کند. وضعیت مشابهی نیز در مورد چین وجود دارد و به گفته پیمانپاک، ترجیح استفاده از شبکههای تراستی پرریسک به جای بهرهگیری از یوآن و روبل، نشاندهنده ضعف در تصمیمگیری است. او با اشاره به حجم بیش از ۱۳۰ میلیارد دلاری تجارت خارجی ایران میگوید حتی یک میلیارد دلار از ظرفیت ایجادشده از مسیر چین و روسیه مورد استفاده قرار نگرفته است.
پیمانپاک ادامه میدهد که مشکلات شبکههای تراستی امروز برای همه آشکار شده و این پرسش جدی مطرح است که چرا ایران برای دور زدن تحریمهای مالی همچنان به این شبکهها متکی است و به سراغ گزینههای منطقیتر نمیرود. به اعتقاد او، بخشی از این وضعیت ناشی از تعارض منافع و شکلگیری شبکههای ذینفع است که اجازه تغییر مسیر را نمیدهند. او توضیح میدهد که در برخی موارد حتی تلاش شد با ایجاد مانع، جلوی شکلگیری مسیرهای جایگزین گرفته شود، اما در نهایت با هزینه شخصی برخی افراد، بخشی از این مسیرها باز شد؛ هرچند امروز تنها چند ده میلیون دلار از این ظرفیت استفاده میشود و سهم بسیار اندکی از مبادلات خارجی کشور را پوشش میدهد.
پیشنهاد تولید صنعتی مشترک روسیه روی زمین مانده است
پیمانپاک با اشاره به اینکه صادرات ایران به اوراسیا کمتر از دو درصد بازار این منطقه است، این وضعیت را نشانه عقبماندگی جدی میداند. او یادآوری میکند که در دولت قبل، طرف روس پیشنهادهایی برای تولید مشترک صنعتی مطرح کرد که نتیجه اقدامات سازمان توسعه تجارت در معرفی ظرفیتهای صنعتی ایران به فعالان اقتصادی و مقامات روسی بود. به گفته او، پیش از این تصور غالب طرف روسی آن بود که ایران تنها در حوزه کشاورزی توان تولید دارد، اما با اقدامات انجامشده در دولت سیزدهم، این نگاه اصلاح شد و مسیر حرکت به سمت تولید مشترک صنعتی شکل گرفت؛ مسیری که در ادامه نیمهتمام ماند و در دولت چهاردهم پیگیری نشد.
بخش خصوصی هم در تعامل با روسیه ضعیف عمل میکند
پیمانپاک در پاسخ به این پرسش که چرا از این فرصتها استفاده نمیشود، تأکید میکند ضعف تنها به دولت محدود نیست و بخش خصوصی نیز در این زمینه ناتوان عمل کرده است. او توضیح میدهد که با وجود تلاشهای فراوان برای ترغیب بخش خصوصی به حضور در بازار روسیه، بسیاری از فعالان اقتصادی تمایلی به این کار نداشتند و حتی از ثبت ویزای روسیه در گذرنامه خود نگران بودند. این در حالی است که به گفته او، بازار ۲۰ میلیارد دلاری قطعات خودرو روسیه به روی ایران باز شده بود، اما فعالان اقتصادی ترجیح میدادند منتظر بازار غرب بمانند؛ بازاری که رقابت در آن شدیدتر و عایدی آن کمتر است. به اعتقاد او، ذهنیت فعالان اقتصادی ایران نسبت به تعامل با روسیه و چین مسموم شده و این مسئله نیازمند چارهاندیشی جدی است.
درخواست تاسیس بانک روسی یک سال و نیم معطل مانده است
پیمانپاک مهمترین نقطه اثر تحریمها را شبکه بانکی میداند و میگوید اگر کشوری قصد تعامل تجاری واقعی با ایران نداشته باشد، اجازه استفاده از شبکه بانکی را نمیدهد. با این حال، او تأکید میکند که در مورد روسیه، بیش از یک سال و نیم است درخواست تأسیس شعبه بانک VTB روسیه در بانک مرکزی ایران بلاتکلیف مانده و پاسخی به آن داده نشده است. به گفته او، در عمل کمتر دیده شده که طرف روس یا چینی مانع تعامل تجاری با ایران شود و عمده مشکل از عدم تمایل و کمکاری طرف ایرانی ناشی میشود؛ مسئلهای که باعث نگرانی طرف مقابل نیز شده است.
او توضیح میدهد که این کمکاری این پیام را به چین و روسیه منتقل میکند که ایران یا با آنها مشکل دارد یا در پشتپرده به دنبال توافق با غرب است و به همین دلیل توسعه تعاملات با این کشورها را به تعویق میاندازد. پیمانپاک تأکید میکند که در سطح سران کشورها توافقات کلانی با اهداف بلندمدت انجام میشود، اما در مرحله اجرا، با وجود آمادگی طرف مقابل، مشکلات داخلی ایران باعث میشود کمتر از ۱۰ درصد این توافقات عملیاتی شود.
چرا در توسعه تعاملات ضعیف عمل میکنیم؟
پیمانپاک در حوزه کریدور شمال–جنوب نیز به نبود متولی مشخص اشاره کرده و میگوید در ایران مسئولیتها پراکنده است و حتی اگر معاون اول رئیسجمهور به این موضوع ورود کند، به دلیل تعدد مسائل، امکان تمرکز کافی وجود ندارد. این در حالی است که به گفته او، در طرف روسیه یک نماینده تامالاختیار رئیسجمهور صرفاً برای این پروژه تعیین میشود. او همچنین به سنگاندازی برخی دستگاههای اجرایی اشاره میکند و مثال سازمان کشتیرانی را مطرح میکند که به جای استفاده از ظرفیت موجود در دریای خزر، با طرح موانع متعدد، پروژهها را به تعویق انداخت و در نهایت به استفاده از کشتی داخلی با موعد تحویل پنجساله اصرار کرد؛ اقدامی که به گفته او یک فرصتسوزی بزرگ بود. این وضعیت بهزعم او در حوزه ریلی و زیرساختهای جادهای نیز تکرار شد.
برای روسیه و چین به مدیر پروژههای مجزا نیاز داریم
پیمانپاک جمعبندی میکند که ایران برای پیشبرد پروژههایی مانند کریدور شمال–جنوب و همچنین توسعه تعاملات اقتصادی با چین و روسیه، به متولی متمرکز و مدیر پروژهای با اختیار بالا نیاز دارد؛ فرد یا نهادی که بتواند دستگاههای مختلف را هماهنگ کرده و مانع فرصتسوزی شود. به باور او، اراده طرف مقابل برای حداقل دو برابر کردن تعاملات اقتصادی با ایران وجود دارد و این افزایش، رقم بزرگی در مقیاس تجارت خارجی چین و روسیه محسوب نمیشود، اما در داخل کشور این اراده عمدتاً به شعار محدود شده است.
روسیه و چین تمایل به کار با ایران دارند، ولی ما عزم جدی نداریم
او تأکید میکند تجربه تعامل مستقیم بانکی با روسیه نشان داده است که حتی در حساسترین نقطه تحریمها، در صورت وجود عزم داخلی، امکان پیشرفت وجود دارد و این الگو میتواند در تعامل با چین نیز تکرار شود. به گفته پیمانپاک، زمان دولت سیزدهم برای پیشبرد این مسیر محدود بود و انتظار میرفت این روند در دولت بعدی ادامه یابد، اما چنین نشد. او در پایان با انتقاد از وضعیت اتاقهای مشترک بازرگانی ایران با چین و روسیه، آنها را ضعیفترین اتاقهای مشترک میداند و تأکید میکند که دولت و بخش خصوصی باید با یک سازوکار جهادی و با تعیین مدیران پروژه مشخص، مسیر توسعه تعاملات اقتصادی با این دو کشور را فعال کنند؛ مسیری که به گفته او، حتی در کوتاهمدت نیز میتواند حداقل ۱۰ میلیارد دلار افزایش صادرات برای ایران به همراه داشته باشد.
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
