مسیر اقتصاد/ در صنعت نفت و گاز، مفهوم یکپارچگی به عنوان یک راهبرد کلیدی برای افزایش توان رقابتی، بهینهسازی استفاده از منابع و کاهش هزینههای عملیاتی شناخته میشود. در فضای کسبوکارهای مدرن، فعالیتهای گروهی و هماهنگ به جای رویکردهای انفرادی، منجر به تسهیل یادگیری متقابل و افزایش سودآوری میگردد. با توجه به پیشبینی کاهش تقاضا برای سوختهای فسیلی در آینده و در مقابل، رشد چشمگیر تقاضا برای محصولات پتروشیمی، پیوند میان بخشهای مختلف این صنعت از استخراج تا تولید محصولات نهایی، به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است تا واحدها بتوانند حداکثر بازدهی را در بازارهای جهانی به دست آورند.
از استاندارد اویل تا ظهور غولهای ملی و بینالمللی
ریشههای تاریخی شرکتهای یکپارچه به شرکت «استاندارد اویل» در سال ۱۸۷۰ بازمیگردد؛ این شرکت با هدف از بین بردن ناکارآمدیها و امکان ارائه پایینترین قیمت، ادغام کامل فعالیتها را انجام داد. امروزه، صنعت به سه بخش بالادستی (اکتشاف و تولید نفت و گاز)، میاندستی (پالایش و پتروشیمی) و پاییندستی (صنایع شیمیایی و تولید محصولات نهایی) تقسیم میشود. شرکتهای یکپارچه مانند اکسونموبیل و شل با حضور در تمامی این بخشها، از نوسانات قیمت مصون میمانند؛ زیرا کاهش سود در بخش بالادستی، به دلیل افت قیمت نفت، معمولاً با افزایش حاشیه سود در بخش پالایش و پتروشیمی جبران میشود. در مقابل، شرکتهای بالا دستی ملی نفت[۱] مانند آرامکو سعودی، علاوه بر اهداف تجاری، نقش مهمی در پیشبرد منافع سیاسی و اقتصادی کشورهای خود ایفا میکنند.
نمودار زیر نشاندهنده تحلیل خوراک برای تولید اتیلن است. اتیلن یکی از محصولات پایه پتروشیمی است که کاربرد گستردهای در صنایع پاییندستی دارد. ۷۴ درصد تولید اتیلن جهانی بر پایه خوراکهای مایع نفتا و گازوئیل، یعنی محصولات پالایشگاهی تولید میشود. همین امر نشان دهنده عمق پیوند این دو بخش در محصول اتیلن را نشان میدهد. پیوستگی این دو به یکدیگر موجب کاهش هزینههای عملیاتی است و افزایش سوددهی را تضمین میکند.
سازوکارهای فنی و اقتصادی یکپارچگی پالایشگاه و پتروشیمی
یکپارچگی پالایشگاه و پتروشیمی از طریق تبادل جریانهای مواد و انرژی صورت میگیرد. پالایشگاهها خوراکهایی مانند نفتا و گاز مایع را برای واحدهای پتروشیمی فراهم میکنند و در مقابل، پتروشیمیها محصولات جانبی نظیر هیدروژن را که برای تولید سوختها در پالایشگاه حیاتی است، بازمیگردانند. پیچیدهترین حالت این ادغام، اتصال همزمان پالایشگاه، کراکر بخار و مجتمع آروماتیک است که در آن تمامی جریانهای هیدروکربنی به محصولات با ارزش افزوده بالا تبدیل میشوند. این فرآیند اگرچه تولید بنزین را کاهش میدهد، اما با جایگزینی محصولات ارزشمندتری برای صنایع پاییندستی مانند اتیلن و پروپیلن، اقتصاد کل مجموعه را بهبود میبخشد.
مقایسه حاشیه سود ناخالص نمودار زیر نشان میدهد درآمد یک مجتمع یکپارچه به دلیل تولید محصولات پتروشیمی، تقریباً دو برابر یک پالایشگاه مستقل است.
پیوستگی در پاییندست و چالشهای مدیریت یکپارچه
نوع دیگری از یکپارچگی در پاییندست و در قالب پارکهای شیمیایی[۲] و خوشههای شیمیایی[۳] رخ میدهد که در آن پتروشیمیها با صنایع پاییندستی یا همان تولیدکنندگان محصولات نهایی ادغام میشوند. این همجواری منجر به استفاده از زیرساختهای مشترک (برق، بنادر و تصفیه پسماند) و کاهش هزینههای سرمایهگذاری میگردد. با این حال، چالشهایی نظیر سرمایهگذاری اولیه بسیار بالا، پیچیدگیهای مدیریتی در هماهنگی میان چندین شرکت و محدودیتهای محیطزیستی و امنیتی وجود دارد. همچنین، نوسانات سیاسی و گذار به سمت انرژیهای تجدیدپذیر، شرکتهای یکپارچه را ملزم به انطباق سریع و سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه کرده است.
پارکها و خوشههای شیمیایی
پارک پتروشیمی مجموعهای متشکل از پتروشیمی و صنایع پایین دستی است که با هدف افزایش بهرهوری و کاهش هزینهها در مکانی متمرکز طراحی شدهاند. یک پارک شیمیایی با تکیه بر سه پایه «یکپارچگی فرآیندی»، «زیرساخت مشترک» و «مدیریت متمرکز» فراتر از یک شهرک صنعتی معمولی عمل میکند.
خوشه پتروشیمی نیز یک ساختار پویا و شبکه با مدیریت متمرکز است که شامل مجموعهای از بنگاههای مستقل اما مرتبط، تأمینکنندگان تخصصی، ارائهدهندگان خدمات و مؤسسات پشتیبان (نظیر دانشگاهها و مراکز پژوهشی) است که در یک زنجیره ارزش مشترک فعالیت میکنند. این ساختار که فراتر از یک مکان فیزیکی صرف است، از طریق ایجاد تعادل میان همکاری و رقابت، موجب کاهش هزینهها، تسهیل انتقال دانش و ارتقای نوآوری شده و در نهایت، توان رقابتی و ارزشافزوده مشترک اعضای خود را در بازارهای جهانی افزایش میدهد
در مجموع، یکپارچگی در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی، راهبردی کلیدی برای افزایش کارایی، کاهش هزینهها، ایجاد ارزش افزوده بیشتر و کاهش ریسک در برابر نوسانات بازار است. اگرچه با چالشهای مدیریتی، سرمایهای و محیطزیستی همراه است، اما مزایای رقابتی و اقتصادی آن، شرکتهای یکپارچه را به بازیگران مسلط و مقاوم در این صنعت تبدیل کرده است.
کشورهایی که توانستهاند این چالش مورد نیاز این الگو یعنی سرمایهگذاری کلان، مدیریت پیچیده، فناوری پیشرفته و هماهنگی نهادی را مدیریت کنند، امروز رهبران بازار جهانی انرژی و پتروشیمی هستند و کشورهایی که یا یکپارچگی ندارند یا در سطح پایینتری متوقف شدهاند، در حلقه تولید مواد اولیه باقی ماندهاند.
پانویس:
[۱] NOCs
[۲] Chemical Parks
[۳] Chemical Clusters
منبع:
Advancing Refining Petrochemicals Integration
انتهای پیام/ انرژی
