مسیر اقتصاد/ بر خلاف آنچه در فضای رسانهای گفته شده است، وابستگی واقعی مستقیم بودجه به نفت، ۵ درصد نیست؛ بلکه حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد است. اگر وابستگی غیرمستقیم محاسبه شود، احتمالا این عدد به ۵۰ درصد نیز میرسد. دلیل این اشتباه، اعداد فرابودجهای مربوط به نفت از جمله هدفمندی یارانهها و منابع جمعی-خرجی (تهاتری) است که در نگاه اول در بودجه دیده نمیشود.
تفاوت بودجه ۱۴۰۵ با ۱۴۰۴ در اظهار منابع حاصل از فروش نفت
عدد ۲۶۳ هزار میلیارد تومان (همت) که در منابع بودجه عمومی برای درآمد فروش نفت آمده است و برخی آن را تفسیر به کاهش فروش نفت کردهاند، تنها بخشی از درآمد نفت است. فرض میزان فروش نفت در بودجه ۱۴۰۵ تقریبا مشابه با ۱۴۰۴ و حدودا معادل ۱.۸ میلیون بشکه روزانه است. تفاوت بودجه ۱۴۰۵ در مورد نفت با بودجه ۱۴۰۴ در این است که ابتدا بخشی از مصارف درآمدهای نفتی (شامل واردات بنزین و گازوییل، ماده ۱۲ نفت و تقویت بنیه دفاعی) از سر جمع فروش نفت برداشته شده و سپس نفت باقیمانده وارد تسهیم منابع (۵۱ درصد سهم صندوق توسعه ملی، ۱۴.۵ درصد سهم شرکت ملی نفت و ۳۴.۵ درصد سهم دولت) شده است. واضح است که در تسهیم نیز سهم دولت به دلیل افزایش سهم صندوق توسعه، نسبت به سال گذشته، ۳ درصد کاهش یافته است.
بنابراین برای محاسبه وابستگی واقعی بودجه به نفت، بایستی ۳ قلم عمده در نظر گرفته شود:
- درآمد نفت در منابع عمومی: حاصل مجموع سهم نفت دولت (۲۶۳ همت) و استقراض از صندوق توسعه (۵۹۰ همت) است.
- درآمد نفت از سرجمع فروش (منابع تهاتری یا جمعی-خرجی): منابع نفت این بخش که در جدول ۲۳ بودجه آمده، برای واردات بنزین و گازوییل، تقویت بنیه دفاعی و ماده ۱۲ نفت، معادل ۱۲۱۴ همت است.
- منابع هدفمندی یارانهها: حاصل از فروش داخلی و صادرات فراوردههای نفتی و گاز معادل ۱۱۴۷ همت است.
نکته مهم این است که موارد ۲ و ۳ عملا در بودجه عمومی دولت منعکس نمیشود و اصطلاحا فرابودجه هستند. در واقع منابع حاصل از نفت و مشتقات آن در چند بخش بودجه میآید؛ لذا باید مجموع این درآمدها (بیش از ۳۰۰۰ همت) را بر کل درآمدهای دولت (شامل منابع عمومی، هدفمندی و جمعی-خرجی) تقسیم و به عنوان سهم نفت در نظر گرفت.
سهم نفت از بودجه ۱۴۰۵ چقدر است؟
با محاسبه این اعداد، سهم نفت در منابع عمومی دولت (بدون درآمدهای اختصاصی دستگاهها) معادل ۴۰ درصد و سهم در بودجه عمومی دولت (با احتساب درآمدهای اختصاصی) معادل ۳۵ درصد است. این میزان کمی بیشتر از سهم درآمدهای مالیاتی در بودجه است.
دو ملاحظه دیگر در این محاسبات حائز اهمیت است: اول اینکه بخشی از درآمدهای دیگر به ویژه درآمدهای مالیاتی (مثلا مالیات بر عملکرد شرکت ملی نفت و گاز یا ارزش افزوده فروش داخلی فراوردههای نفتی) به صورت غیرمستقیم وابسته به نفت هستند. اگر این اعداد محاسبه شوند احتمالا وابستگی غیر مستقیم بودجه به نفت به بیش از ۵۰ درصد میرسد. دوم اینکه فرض نرخ تسعیر ارز حاصل از صادرات نفت و گازِ سهم دولت که محاسبات ریالی بودجه بر آن اساس انجام شده، ۲۸۵۰۰ تومان به ازای هر دلار و حاصل از سایر درآمدهای نفت، ۷۵ هزار تومان است. اگر نرخ تسعیر ارز اصلاح شود، وابستگی بودجه به نفت بیشتر خواهد بود.
بنابراین بودجه دولت و اداره کشور همچنان وابستگی جدی به نفت به صورت مستقیم و غیر مستقیم دارد. راه حل کاهش وابستگی به نفت نیز نه تغییرات ظاهری در بودجه، بلکه تمرکز بر تقویت تولید ملی دارای ارزش افزوده بالا (و نه متکی به رانت نفتی) است.
انتهای پیام/ دولت و حکمرانی
