به گزارش مسیر اقتصاد در سالهای اخیر، آسیای مرکزی به عنوان قطب راهبردی همزمان با تغییر شکل موازنههای قدرت در نظام بینالملل ظهور کرده است. منابع انرژی و معدنی حیاتی این منطقه، موقعیت ژئواکونومیک آن در کریدورهای حمل و نقل و تجارت بین اروپا و آسیا و سیاستهای خارجی چندوجهی، آسیای مرکزی را به نقطه کانونی در رقابت شدید قدرتهای بزرگ تبدیل کرده است. در این چارچوب، رویکرد ژاپن نسبت به آسیای مرکزی کاملا متفاوت از سایر بازیگران جهانی است.
مدل متمایز مشارکت ژاپن در آسیای مرکزی
ژاپن روابط خود با آسیای مرکزی را نه از طریق اتحادهای نظامی، ضمانتهای امنیتی یا پروژههای زیرساختی بزرگ، بلکه با کاربرد مشارکتهای نهادی بلندمدت، توسعه منابع انسانی و تقویت ظرفیت حکمرانی بنا نهاده است. مفهوم «دیپلماسی جاده ابریشم» که در سال ۱۹۹۷ شکل گرفت و «گفتگوی آسیای مرکزی + ژاپن (CA+JAD)» که در سال ۲۰۰۴ آغاز شد، پایههای نهادی این رویکرد را بنا نهادند. اجلاس CA+JAD در دسامبر ۲۰۲۵ در توکیو برگزار شد و برای نخستین بار به سطح سران کشورها ارتقا یافت، نشان داد که توکیو اکنون آسیای مرکزی را به عنوان شریک راهبردی محسوب میکند
اعلامیه توکیو که در «اجلاس ۲۰۲۵ توکیو» تصویب شد، به وضوح اولویتهای جدید ژاپن در آسیای مرکزی را تعیین کرده است. مشارکت و همکاری هوش مصنوعی آسیای مرکزی و ژاپن که تحت عناوینی مانند تحول سبز و تابآوری، توسعه منابع انسانی و اتصال شکل میگیرد، منحصر به فرد بودن رویکرد دیپلماسی ژاپن به فناوری را آشکار میکند. توکیو با هوش مصنوعی نه به عنوان یک فناوری یا بسته زیرساختی قابل صادرات، بلکه ابزار حاکمیتی رفتار میکند که قادر به تغییر و تحول در مدیریت عمومی و فرآیندهای نهادی است.
این رویکرد گاها از مدل دیجیتالیسازی متمرکز بر امور مالی و زیرساختهای چین یا راهبرد صادرات فناوری مبتنی بر شرکتها در کره جنوبی فاصله میگیرد. اولویت ژاپن تضمین ادغام تدریجی هوش مصنوعی در گمرک، حسابرسی عمومی، مدیریت لجستیک و سازمانهای نظارتی است. در این زمینه، سیستمهای پیشبینیشده برای تحلیل ریسک، سازوکارهای حسابرسی خودکار و فرآیندهای تصمیمگیری مبتنی بر داده، با هدف تسریع رویههای اداری و افزایش پیشبینیپذیری طراحی شدهاند.
تاثیر هوش مصنوعی در همکاری دوجانبه
همسوسازی همکاری هوش مصنوعی ژاپن با مسیر حمل و نقل بینالمللی ترانس خزر یا همان کریدور میانی، پیوند راهبردی بین فناوری و اتصالات را تقویت میکند. حمایت از کریدور میانی که روسیه را دور میزند، هم استقلال راهبردی کشورهای آسیای مرکزی را افزایش میدهد و هم با اولویتهای امنیت اقتصادی ژاپن همسو است. برای نمونه، پروژههای نوسازی گمرک در بندر آکتائو نمونههای عینی هستند که در آنها هوش مصنوعی با زیرساختهای فیزیکی ادغام میشود.
دیپلماسی هوش مصنوعی ژاپن در آسیای مرکزی صرفاً با هدف رفع شکافهای ظرفیتی کشورهای منطقه انجام نمیشود. ژاپن که در زمینه هوش مصنوعی نسبتاً از ایالات متحده و چین عقب مانده است، آسیای مرکزی را به عنوان عرصهای مناسب برای توسعه یک مشارکت فناوری هنجاری و نهادی محسوب میکند. استقرار هوش مصنوعی توسط دولت ژاپن در سفارتخانههای خود و طبقهبندی کشورهای آسیای مرکزی به عنوان «شرکای اصلی هوش مصنوعی» بخشهای جداییناپذیر این راهبرد جهانی هستند.
نتیجه برد-برد دیپلماسی هوش مصنوعی ژاپن
از دیدگاه کشورهای آسیای مرکزی، تعمیق همکاری با ژاپن نه به معنای یافتن جایگزینی برای چین و نه به معنای جدایی از روسیه است. برعکس، این امر امتداد سیاست خارجی چندوجهی و راهبرد متعادلسازی بوده که این منطقه در سالهای اخیر آن را پذیرفته است. به طور ویژه، پیشنهاد قزاقستان برای ایجاد مرکز هوش مصنوعی منطقهای در آستانه، نشاندهنده اراده و عزم لازم برای همسوکردن رویکرد حکومتمحور ژاپن با اکوسیستمهای نوآوری محلی است.
مدل مشارکت مبتنی بر هوش مصنوعی که توسط ژاپن در آسیای مرکزی توسعه مییابد، نوعی دیپلماسی را ارائه میدهد که کمتر دیده میشود، اما تأثیر آن احتمالا در بلندمدت عمیقتر شود. این رویکرد که مبتنی بر اصل «حکومتداری اول، فناوری دوم» است، برای کشورهای منطقه دستاوردهایی در ظرفیت نهادی به همراه دارد. البته، این امر چالش گنجاندن هنجارهای خارجی در سیستمهای اداری را نیز به همراه دارد. بنابراین، دیپلماسی آرام هوش مصنوعی ژاپن در قبال کشورهای آسیای مرکزی، فرصت قابل توجهی برای منطقه محسوب میشود.
موضوع تعیینکننده در بلندمدت این است که آیا این مشارکت میتواند استقلال تحلیلی نهادهای محلی را تقویت کند یا خیر. کشورهای آسیای مرکزی ضمن بهرهمندی از مشارکت فناوری مبتنی بر حکومتداری ارائهشده توسط ژاپن، باید ظرفیت تعریف، حسابرسی و تطبیق مجدد سیستمهای هوش مصنوعی را نیز توسعه دهند. در غیر این صورت، این سیستمهای بیطرف از نظر فنی، نوع جدیدی از وابستگی ایجاد کنند. از همین روی، دیپلماسی هوش مصنوعی ژاپن در آسیای مرکزی یک مطالعه موردی مهم است که تعیین میکند هنجارها، دادهها و اقتدار چگونه و به چه روشی در اوراسیا گردش خواهند کرد.
منبع: مرکز مطالعات سیاسی و بحران در آنکارا
آنتهای پیام/ دولت و حمکرانی
