به گزارش مسیر اقتصاد در نگاه نخست، کریدورهای حملونقلی تنها خطوطی روی نقشهاند: جاده، راهآهن، بندر و مسیرهای لجستیکی که کشورها را به هم متصل میکنند. اما گزارش بانک جهانی نشان میدهد کریدورها چیزی فراتر از اتصال فیزیکی هستند؛ آنها سازِکاری برای توزیع مجدد فرصتهای توسعه و بازتعریف جایگاه کشورها در اقتصاد سیاسی جهانیاند.
کریدور چیست و چرا اهمیت دارد؟
بانک جهانی کریدورها را بهعنوان «شبکهای یکپارچه از زیرساخت، خدمات لجستیکی و ترتیبات نهادی» تعریف میکند که جریان کالا را در یک مسیر مشخص تسهیل میکند. تفاوت کریدور با یک جاده یا خط ریلی ساده، در همین یکپارچگی است. کریدور زمانی معنا پیدا میکند که حملونقل، گمرک، قوانین تجاری و خدمات پشتیبان در یک چارچوب هماهنگ عمل کنند.
در این معنا، کریدورها نهفقط زمان و هزینه تجارت را کاهش میدهند، بلکه الگوی جغرافیای اقتصادی را تغییر میدهند. شهرها رشد میکنند، مناطق صنعتی شکل میگیرند و برخی کشورها به «گرههای حیاتی» تجارت منطقهای تبدیل میشوند.
ژئوپلیتیک کریدورها؛ رقابت بر سر مسیرها
کریدورها ذاتاً ژئوپلیتیکیاند. انتخاب اینکه یک مسیر از کدام کشور عبور کند، تنها یک تصمیم فنی نیست؛ این انتخاب بر توازن قدرت، وابستگی متقابل و نفوذ سیاسی اثر میگذارد.
به همین دلیل، کشورها و قدرتهای بزرگ تلاش میکنند مسیرهایی را تقویت کنند که هم منافع اقتصادی و هم اهداف ژئوپلیتیکی آنها را تأمین کند. در این چارچوب، برخی کشورها بهدلیل موقعیت جغرافیایی یا ثبات نسبی، به مسیرهای ترجیحی تبدیل میشوند و برخی دیگر، حتی با داشتن موقعیت بالقوه مناسب، کنار گذاشته میشوند.
چرا برخی کشورها دور زده میشوند؟
یکی از بخشهای کلیدی تحلیل بانک جهانی، پاسخ به این پرسش است که چرا همه کشورها از کریدورها بهرهمند نمیشوند. گزارش نشان میدهد «دور زده شدن» اغلب بیش از آنکه ناشی از جغرافیا باشد، نتیجه ضعف نهادی و سیاسی است.
کشورهایی با بیثباتی سیاسی، مقررات غیرشفاف، فساد بالا یا ریسکهای امنیتی، حتی اگر کوتاهترین مسیر میان دو بازار بزرگ باشند، به گزینهای پرهزینه برای سرمایهگذاران و شرکتهای حملونقل تبدیل میشوند. در چنین شرایطی، بازیگران اقتصادی ترجیح میدهند مسیرهای طولانیتر اما قابل پیشبینیتر را انتخاب کنند.
فرصت کریدورها برای چه کشورهایی فعال میشود؟
در مقابل، بانک جهانی نشان میدهد کشورهایی که توانستهاند از کریدورها بهعنوان ابزار توسعه استفاده کنند، ویژگیهای مشترکی دارند. این کشورها کریدور را نه یک پروژه منفرد، بلکه بخشی از راهبرد توسعه ملی دیدهاند.
آنها همزمان با ساخت زیرساخت، اصلاحات گمرکی، بهبود محیط کسبوکار و سیاستهای جذب سرمایه را دنبال کردهاند. در نتیجه، کریدور به سکویی برای جذب صنایع، توسعه صادرات و پیوند با زنجیرههای ارزش تبدیل شده است، نه صرفاً مسیری برای عبور کالاهای دیگران.
کریدورها و رقابت میان کشورها
کریدورها میتوانند رقابت میان کشورها را تشدید کنند. وقتی یک مسیر جدید فعال میشود، کشورهایی که در آن قرار میگیرند ممکن است سهم بیشتری از تجارت منطقهای را جذب کنند، در حالی که مسیرهای قدیمی تضعیف میشوند.
این رقابت، کشورها را به سمت سرمایهگذاری بیشتر در زیرساخت، تسهیل مقررات و حتی بازتعریف روابط سیاسی سوق میدهد. در این معنا، کریدورها به ابزاری برای فشار ژئوپلیتیکی نرم تبدیل میشوند؛ فشاری که بدون استفاده از ابزارهای کلاسیک قدرت، مسیرهای اقتصادی را جابهجا میکند.
توسعه از مسیر عبور نمیکند
پیام محوری گزارش بانک جهانی در این بخش روشن است: عبور یک کریدور از خاک یک کشور، بهخودیخود توسعه نمیآورد. اگر اقتصاد داخلی نتواند به این مسیر متصل شود، اگر تولید و خدمات پشتیبان شکل نگیرد و اگر سیاستگذاری تنها به اخذ عوارض ترانزیتی محدود شود، کریدور به یک فرصت ازدسترفته تبدیل میشود.
در چنین وضعیتی، کشور تنها نقش «فضای عبور» را بازی میکند؛ نقشی که در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی بسیار آسیب پذیر است و با تغییر مسیرها بهراحتی حذف میشود.
کریدورها بهعنوان آزمون توسعه
بانک جهانی در نهایت کریدورها را نوعی آزمون برای کشورها میداند؛ آزمونی که نشان میدهد کدام اقتصادها قادرند از اتصال فیزیکی به اتصال اقتصادی برسند. کریدورها ظرفیت توسعه را ایجاد میکنند، اما فعال شدن این ظرفیت، به کیفیت حکمرانی، راهبرد توسعه و توان استفاده از فرصتها بستگی دارد.
به همین دلیل است که برخی کشورها با قرار گرفتن در مسیر کریدورها به بازیگران مهم تجارت منطقهای تبدیل میشوند و برخی دیگر، حتی با داشتن موقعیت جغرافیایی ممتاز، در حاشیه نقشه اقتصاد جهانی باقی میمانند.
منبع: بانک جهانی
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
