مسیر اقتصاد/ جنگ روسیه و اوکراین، نیاز به تنوعبخشی مسیرهای تجاری و تقویت تابآوری اقتصادی را نشان داد. در این راستا، تمایل به کریدور میانی به عنوان مسیری جایگزین جهت جلوگیری از وابستگی به روسیه افزایش یافته است. این کریدور از چین شروع و با استفاده از شبکههای ریلی و جادهای آسیای مرکزی از طریق قزاقستان و ترکمنستان عبور و به آذربایجان و گرجستان میرسد، و در نهایت به ترکیه و اروپا متصل میشود. بر اساس گزارش بانک توسعه اوراسیا، طی دهه گذشته، سبد سرمایهگذاری مستقیم خارجی (FDI) چین در قفقاز جنوبی ۲.۵ برابر افزایش یافته و در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ به ۶۹۰ میلیون دلار رسیده است. بیشتر سرمایهگذاریهای چین در این منطقه در آذربایجان متمرکز شده که حدود ۶۰ درصد را شامل میشود و پس از آن گرجستان با تقریباً ۴۰ درصد قرار دارد. تولید و انرژی همچنان بخشهای اولویتدار برای این سرمایهگذاریها هستند.
باکو شریک اصلی پکن در قفقاز
طبق دادههای رسمی، حجم تجارت بین چین و جمهوری آذربایجان افزایش داشته است. در بازه ژانویه تا نوامبر ۲۰۲۵، گردش مالی تجارت دوجانبه به ۴.۲ میلیارد دلار رسید که در مقایسه با مدت مشابه در سال ۲۰۲۴، تقریبا ۸۱۶.۱ میلیون دلار یا ۲۴ درصد رشد داشته است. چین با سهم ۹.۴۵ درصدی از کل حجم تجارت آذربایجان، در رتبه چهارم بزرگترین شرکای تجاری این کشور قرار گرفت. همچنین، در یازده ماه نخست سال ۲۰۲۵، صادرات آذربایجان به چین به ۷۹.۶ میلیون دلار آمریکا رسید که در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، ۶۶.۶ میلیون دلار یا ۴.۸ برابر افزایش یافته است. محصولات صادراتی اصلی شامل کالاهای صنایع شیمیایی و فرآوری و همچنین محصولات غذایی و سایر کالاهای غیرنفتی است. آذربایجان برای نخستین بار در سال ۲۰۲۴ صادرات کالا به چین را از طریق راه آهن آغاز و محمولهها را از باکو به شیان از طریق کریدور میانی ارسال کرد. در بازه پیشگفته، صادرات چین به آذربایجان بالغ بر ۴.۱ میلیارد دلار آمریکا بود که در مقایسه با مدت مشابه در سال ۲۰۲۴، افزایش ۷۴۹.۴ میلیون دلار یا ۲۲.۲ درصدی را نشان میدهد. در نتیجه، چین در بین بزرگترین منابع واردات آذربایجان، رتبه نخست را کسب کرد.
یکی از مهمترین طرحهای آذربایجان در چارچوب طرح کمربند و جاده، راهآهن باکو-تفلیس-قارص (BTK) است که حملونقل بین شرق و غرب را تسهیل میکند. این خط آهن که تقریباً ۸۵۰ کیلومتر طول دارد، از بیش از ۵۰۰ کیلومتر از خاک آذربایجان عبور میکند. BTK کوتاهترین و مطمئنترین مسیر اتصال چین، آسیای مرکزی و اروپا است. بهرهبرداری از آن ظرفیت لجستیکی آذربایجان را در امتداد کریدور میانه افزایش داده و تأمین مالی اصلی این طرح از سوی آذربایجان تأمین شده است. نخستین، حملونقل بار از چین از طریق کریدور میانی و راه آهن BTK در مارس ۲۰۲۴ انجام شد و اولین قطار کانتینری در حدود ۱۱ روز از شیان، چین به باکو رسید. همچنین، در نوامبر ۲۰۲۴ آذربایجان اولین قطار صادراتی خود را از باکو به چین از طریق کریدور میانی ارسال کرد و استفاده از این مسیر را برای حملونقل ریلی دو طرفه بین آذربایجان و چین گسترش داد.
در سال ۲۰۲۴، حجم محمولههای حملشده از چین از طریق کریدور میانی در مقایسه با سال ۲۰۲۳ بیش از ۲۵ برابر افزایش یافت و از ۲۷ هزار کانتینر فراتر رفت. راهآهن آذربایجان همچنین نوسازی بخش گرجستانی خط BTK را به پایان رساند و ظرفیت سالانه آن را از ۱ به ۵ میلیون تن افزایش داد. یکی دیگر از اجزای کلیدی تجارت آذربایجان و چین، بندر تجارت دریایی بینالمللی باکو، بندر آلات، است که به عنوان دروازه اصلی ورود کالاهای چینی به قفقاز جنوبی عمل میکند.
اهمیت راهبردی بنادر گرجستان برای طرحهای چین
گرجستان به دلیل موقعیت جغرافیایی راهبردی و نقش آن به عنوان نقطه ترانزیت مطمئن بین شرق و غرب، برای چین اهمیت فزایندهای پیدا کرده است. گرجستان به عنوان شرکتکننده فعال در طرح کمربند و جاده چین، نقش ترانزیتی کلیدی در تسهیل حملونقل کالاهای چینی به بازارهای اروپایی از طریق بنادر، زیرساختهای ریلی و خط آهن BTK ایفا میکند. با امضای توافقنامه مشارکت راهبردی بین دو کشور در سال ۲۰۲۳، گرجستان به نخستین کشور در قفقاز جنوبی تبدیل شد که چنین مشارکت سطح بالایی را با چین برقرار کرد.
پس از اجرای توافقنامه تجارت آزاد گرجستان و چین در ژانویه ۲۰۱۸، تجارت بین دو کشور به طور پیوسته رشد کرده است. طبق دادههای دفتر ملی آمار گرجستان، گردش مالی تجارت بین دو کشور در دوره ژانویه تا نوامبر ۲۰۲۵ به ۲.۰۸ میلیارد دلار رسیده که نشان دهنده افزایش ۸.۶ درصدی نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۴ است. در همین بازه، صادرات چین به گرجستان ۲۱.۳ درصد افزایش یافته است. چین با سهم تقریباً ۹ درصدی، پس از ترکیه، ایالات متحده و روسیه، چهارمین شریک تجاری بزرگ این کشور است. هرچند چین عمدتا کالاهای تولیدی و صنعتی به گرجستان صادر میکند، اما تفلیس مواد اولیه، محصولات کشاورزی منتخب و کالاهای خاص را به بازار چین عرضه میکند.
در سالهای اخیر، همکاری بین چین و گرجستان در زمینههای زیرساخت و حملونقل به طور قابل توجهی عمیقتر شده است. در این چارچوب، طرحهای بزرگ متعددی مربوط به حملونقل، لجستیک و زیرساختهای بندری یا در حال اجرا هستند یا در مرحله توسعه قرار دارند. هدف این طرحها افزایش ظرفیت ترانزیت گرجستان، حمایت از رشد اقتصادی و بهبود عملکرد کریدور میانی است. در نتیجه همکاری چین و گرجستان، طرح بزرگ حملونقل دیگر با اهمیت راهبردی برای کریدور میانی در پایان سال ۲۰۲۵ تکمیل شد. ساخت بزرگراه گذرگاه ریکوتی در سال ۲۰۱۹ آغاز و توسط سه نهاد بینالمللی، بانک توسعه آسیا (ADB)، بانک جهانی و بانک سرمایهگذاری اروپا (EIB)، تأمین مالی شد. البته، ساخت آن به چندین شرکت چینی واگذار شد. بزرگراه ریکوتی بخش مهمی از زیرساختهای حملونقل گرجستان است. این بزرگراه به عنوان بخشی جداییناپذیر از مسیر ترانزیتی E۶۰ اروپا، پیوند حیاتی بین اروپا و آسیا بوده و اتصال ترانزیتی، جریانهای تجاری و فرصتهای سرمایهگذاری را بهبود میبخشد.
گسترش فعالیت شرکتهای چین در ارمنستان
ارمنستان باوجود موقعیت راهبردی و پتانسیل تبدیل شدن به یک کشور ترانزیتی کلیدی در مسیر شرق-غرب، همچنان خارج از مسیرها و کریدورهای رسمی تعیینشدهی طرح کمربند و جاده است. دلیل اصلی این امر، درگیری قرهباغ بود که در اواخر دههی ۱۹۸۰ آغاز و بیش از سی سال طول کشید. این امر منجر به بسته شدن مرزها و قطع روابط دیپلماتیک با آذربایجان و ترکیه شد. در نتیجه، ارمنستان از طرحهای بزرگ زیرساختی و حملونقل توسعهیافته در منطقه کنار گذاشته شد.
اگرچه ارمنستان از زمان استقلال، کمترین سرمایهگذاری مستقیم چین را در بین سه کشور قفقاز جنوبی جذب کرده، اما روابط اقتصادی بین دو کشور توسعه یافته است. چین پس از روسیه دومین شریک تجاری بزرگ ارمنستان است. در بازه ژانویه تا نوامبر ۲۰۲۵، حجم تجارت دوجانبه به ۲.۱ میلیارد دلار رسید که نشان دهنده کاهش ۹.۱ درصدی در مقایسه با مدت مشابه در سال ۲۰۲۴ است. با وجود این کاهش، چین جایگاه خود را به عنوان دومین منبع بزرگ واردات ارمنستان پس از روسیه حفظ کرد. صادرات چین به ارمنستان نیز با ۲۰.۹ درصد افزایش به ۱.۱ میلیارد دلار آمریکا رسید، در حالی که صادرات ارمنستان به چین ۴۲.۲ درصد کاهش یافت.
شرکتهای چینی همچنین در طرحهای زیرساختی ارمنستان مشارکت دارند. بخش قابل توجهی از کریدور تجاری شمال-جنوب (LG27) که بندر پوتی گرجستان را از طریق ارمنستان به بندر عباس ایران متصل میکند، توسط یک شرکت چینی تکمیل شده است. ساخت بزرگراه شمال-جنوب یک دهه پیش با هدف ایجاد مسیری ۵۵۶ کیلومتری آغاز و قرار بود در سال ۲۰۱۹ تکمیل شود. با این حال، به دلیل ترکیبی از چالشهای جغرافیایی، فنی، مالی و سیاسی، کار هنوز ادامه دارد. اکنون برخی از بخشهای بزرگراه در دهه ۲۰۳۰ به پایان میرسد. تا به امروز، تقریباً ۸۰.۷ کیلومتر تکمیل شده است که ۱۷.۵ درصد از کل مسیر را تشکیل میدهد. رایزنیهای سیاسی بین ارمنستان و چین نیز با سفرهای متقابل ادامه دارد. نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، در رژه روز پیروزی به مناسبت پایان جنگ جهانی دوم، در پکن شرکت کرد. در طول آن سفر، پاشینیان در نشست سازمان همکاری شانگهای (SCO) نیز نیز شرکت کرد. ارمنستان نیز مانند آذربایجان برای عضویت در SCO درخواست داده است.
در مجموع، تعمیق روابط با چین، فرصتهایی را برای آذربایجان، ارمنستان و گرجستان فراهم میکند تا سیاستهای خارجی خود را متنوع کرده و وابستگی به یک مرکز قدرت واحد را کاهش دهند. سیاست چین مبنی برعدم دخالت در امور داخلی سایر کشورها، راهی انعطافپذیر و جذاب برای همکاری، بهویژه برای کشورهای حساس ژئوپلیتیکی و در حال توسعه قفقاز جنوبی، فراهم میکند. این رویکرد به ایجاد همکاری بر اساس پایدار و قابل پیشبینی کمک میکند. کشورهای قفقاز جنوبی، طرح کمربند و جاده چین (BRI) را فرصتی مهم برای توسعه زیرساختهای خود و گسترش همکاری در زمینههای مختلف میدانند. همکاری با چین، نه تنها در زیرساختها، بلکه در زمینههایی مانند انرژیهای تجدیدپذیر، کشاورزی، مراکز لجستیکی، اقتصاد دیجیتال و پارکهای صنعتی، سهم قابل توجهی در توسعه اقتصادی منطقه و تنوعبخشی خواهد داشت.
منبع: اندیشکده ترندز ریسرچ
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
