مسیر اقتصاد/ در ابتدای دهه ۲۰۲۰ میلادی، این تصور غالب بود که با توسعه سریع انرژیهای تجدیدپذیر، جهان میتواند ظرف چند دهه از سوختهای فسیلی عبور کند. کاهش تقاضای انرژی در دوران کرونا و انتشار نقشهراههای خوشبینانه نهادهای بینالمللی، این خوشبینی را تقویت کرد. اما بازگشت رشد اقتصادی، جهش تقاضای انرژی و شوکهای ژئوپلیتیکی، بهسرعت نشان داد که این تصویر بیش از حد سادهانگارانه بوده است.
امروز دادهها حاکی از آن است که انتشار گازهای گلخانهای نهتنها کاهش نیافته، بلکه به سطوحی بالاتر از قبل رسیده است. این واقعیت نقطه آغاز بازنگری در مفهوم گذار انرژی است.
۵ مانع ساختاری که مسیر گذار را تغییر دادند
بررسی روندهای جهانی نشان میدهد پنج عامل اصلی مسیر گذار انرژی را از یک پروژه آرمانی به یک مسئله پیچیده راهبردی تبدیل کردهاند.
نخست، افزایش تقاضای انرژی است. رشد جمعیت، توسعه کشورهای جنوب و انفجار مصرف برق در عصر فناوریهای نو، باعث شده نیاز جهان به انرژی بهطور مستمر افزایش یابد؛ نیازی که انرژیهای تجدیدپذیر بهتنهایی قادر به پاسخگویی به آن نیستند.
دوم، هزینههای عظیم و بحران تأمین مالی است. گذار انرژی نیازمند سرمایهگذاری چندین هزار میلیارد دلاری در زیرساخت، شبکه، ذخیرهسازی و زنجیره تأمین است؛ رقمی که نه اقتصادهای پیشرفته و نه کشورهای در حال توسعه توان پرداخت کامل آن را ندارند.
سوم، امنیت انرژی است. تجربه بحران انرژی اروپا نشان داد که در لحظات بحرانی، دولتها اولویت را به تأمین پایدار و ارزان انرژی میدهند، نه به اهداف اقلیمی. بدون امنیت انرژی، گذار اجتماعی و سیاسی امکانپذیر نیست.
چهارم، بحران مواد معدنی حیاتی است. انرژی پاک وابسته به استخراج گسترده فلزاتی است که توسعه معادن آنها کند، پرهزینه و با مخالفتهای زیستمحیطی همراه است. این گلوگاه صنعتی، سرعت گذار را بهشدت محدود کرده است.
و پنجم، رقابت ژئوپلیتیکی قدرتهای بزرگ است. چین و آمریکا انرژی پاک را به بخشی از قدرت ملی خود تبدیل کردهاند و همین رقابت، گذار انرژی را پرهزینهتر، کندتر و سیاسیتر کرده است.
بازتعریف نقش سوختهای فسیلی در نظم جدید
برخلاف تصور رایج، نظم جدید جهانی انرژی به معنای حذف سوختهای فسیلی نیست، بلکه به معنای بازتعریف نقش آنهاست. نفت همچنان ستون حملونقل و پتروشیمی باقی میماند، گاز طبیعی بهعنوان پشتیبان شبکه برق و سوخت انتقالی نقش کلیدی دارد و حتی زغالسنگ در بخشهایی از آسیا جایگاه خود را حفظ کرده است.
در واقع، جهان وارد دورهای شده که در آن سهم انرژیهای پاک افزایش مییابد، اما سوختهای فسیلی نیز، هرچند با شدت کمتر و با فراز نشیب در میزان تقاضا، برای دههها در سبد انرژی باقی خواهند ماند.
گذار انرژی؛ طرحی ملی، نه جهانی
یکی از مهمترین تغییرات دهه اخیر آن است که گذار انرژی از یک طرح جهانی هماهنگ، به مجموعهای از راهبردهای ملی و منطقهای تبدیل شده است. کشورها بر اساس منابع، موقعیت ژئوپلیتیکی و توان مالی خود مسیر متفاوتی را انتخاب میکنند. برخی بر تجدیدپذیرها، برخی بر گاز، برخی بر هستهای و برخی بر ترکیبی از همه اینها تکیه دارند. این واقعیت نشان میدهد که نسخه واحدی برای گذار انرژی وجود ندارد و هر کشوری باید مسیر خاص خود را طراحی کند.
در نظم جدید جهانی انرژی، موفقترین کشورها آنهایی خواهند بود که:
- امنیت انرژی را قربانی آرمانگرایی نکنند؛
- زنجیره تأمین انرژی خود را متنوع و مقاوم بسازند؛
- و گذار را بهعنوان یک فرآیند بلندمدت راهبردی مدیریت کنند، نه یک طرح سیاسی کوتاهمدت.
منابع:
International Energy Agency (IEA), World Energy Outlook 2024.
International Energy Agency, Net Zero by 2050 – ۲۰۲۴ Update.
IMF, Global Energy Transition and Fiscal Constraints, 2024.
World Economic Forum, The Future of the Energy Transition, 2024.
BloombergNEF, Energy Transition Investment Trends 2024.
انتهای پیام/ انرژی
