مسیر اقتصاد/ پارکهای شیمیایی به عنوان مراکز تولیدی یکپارچه، تحولی بنیادین در ساختار صنعت پتروشیمی ایجاد کردهاند که ریشه در نیاز به افزایش بهرهوری و کاهش هزینههای عملیاتی دارد. این مفهوم نخستین بار در دهه ۱۹۹۰ میلادی در آلمان شکل گرفت، زمانی که شرکتهای بزرگ پتروشیمی تصمیم گرفتند سایتهای تولیدی خود را تفکیک کرده و آنها را در قالب پارکهای تخصصی سازماندهی کنند. این پارکها برخلاف مناطق صنعتی فاقد یکپارچگی شبکهای، بر پایهی یکپارچگی عمیق فرآیندی و زیرساختی بنا شدهاند تا از طریق منابع مشترک، به صرفهجویی در مقیاس و همافزایی صنعتی دست یابند. در این الگو، هدف اصلی تنها استقرار چند واحد در یک منطقه نیست، بلکه ایجاد شبکهای هوشمند از جریان مواد و انرژی است که در آن، محصولات جانبی یک واحد به عنوان خوراک واحد دیگر عمل کرده و در نتیجه، ضایعات به حداقل و ارزش افزوده به حداکثر میرسد.
مدیریت متمرکز؛ اساسی ترین رکن پارکهای شیمیایی
یک پارک شیمیایی برای آنکه فراتر از یک شهرک صنعتی معمولی عمل کند، باید بر سه پایه اصلی شامل یکپارچگی فرآیندی، زیرساخت مشترک و مدیریت متمرکز استوار باشد. قلب تپنده این ساختار، حضور یک «راهبر سایت» است که مسئولیت تأمین و مدیریت تمامی زیرساختهای حیاتی را بر عهده دارد. راهبر سایت با مدیریت متمرکز خدماتی همچون تأمین آب، برق، بخار (یوتیلیتیها)، تصفیه فاضلاب، لجستیک و امنیت، به شرکتهای مستقر اجازه میدهد تا تمام تمرکز و منابع خود را بر هسته اصلی فعالیتهای تولیدی خود معطوف کنند. این رویکرد به ویژه در مدیریت انرژی بسیار موثر است؛ برای مثال، در پارکهای پیشرفته آلمان، انرژی مصرفی به صورت متمرکز مدیریت میشود تا حرارت یا بخار اضافی یک واحد در زنجیره تولید واحدی دیگر مصرف شود و کارایی کلی انرژی بهبود یابد.
علاوه بر مدیریت انرژی، زیرساختهای فیزیکی و ارتباطی گسترده نیز از ارکان اصلی این پارکها هستند. این شبکه ارتباطی شامل خطوط لوله انتقال گازهای صنعتی، نفتا و هیدروژن، در کنار دسترسی به بنادر، خطوط ریلی و جادهای است که ارتباط پایدار با بازارهای جهانی را تضمین میکند. راهبر سایت با ایجاد یک مدیریت واحد برای خدماتی نظیر امور حقوقی، گمرکی، تعمیر و نگهداری و حتی پشتیبانی فناوری اطلاعات[۱]، پیچیدگیهای اداری را برای سرمایهگذاران کاهش داده و هزینههای ثابت تولید را به شکل قابل توجهی پایین میآورد. بر اساس تعاریف، هر مجموعه صنعتی که فاقد این مدیریت متمرکز چند شرکتی و زیرساختهای مشترک باشد، حتی اگر بسیار بزرگ باشد، یک پارک شیمیایی محسوب نمیشود.
تنوع ساختاری و الگوهای همافزایی عملیاتی
پارکهای شیمیایی بر اساس نیاز بازار، دسترسی به منابع و استراتژیهای توسعه، به انواع مختلفی تقسیم میشوند که هر کدام مزایای خاص خود را دارند. در مدل متمرکز، تمامی واحدها در یک مکان جغرافیایی قرار دارند، در حالی که در مدل غیرمتمرکز یا پراکنده، واحدها ممکن است به دلیل محدودیتهای محیطزیستی یا نیاز به نیروی کار متخصص در چند منطقه پخش شده و از طریق خطوط لوله با هم در ارتباط باشند که یکی از مثالهای بارز آن پارکهای کمسایت[۲] در آلمان است. همچنین از نظر ماهیت تولید، پارکها میتوانند همگون (با محصولات مشابه مانند کودهای شیمیایی) یا غیرهمگون (واحدهای نامتجانس که صرفاً از زیرساخت مشترک استفاده میکنند) باشند.
یکی از متداولترین مدلها در این صنعت، پارکهای دارای زنجیرههای عمودی و افقی هستند. در زنجیره عمودی، محصول یک واحد دقیقاً خوراک واحد بعدی است، در حالی که در زنجیره افقی، یک ماده اولیه در چندین شاخه موازی به محصولات متنوع تبدیل میشود تا انعطافپذیری در برابر نوسانات بازار افزایش یابد. این تنوع ساختاری به پارکها اجازه میدهد تا بر بخش پاییندست زنجیره ارزش تمرکز کرده و محصولات با ارزش افزوده بالا مانند پلیمرهای مهندسی، مواد دارویی و مواد شیمیایی تخصصی تولید کنند. در واقع، پارکهای موفق معمولاً ترکیبی از این الگوها را به کار میگیرند تا به اقتصادیترین ترکیب تولید دست یابند.
استراتژیهای تأمین خوراک و گذار به رویکردهای نوین
تأمین خوراک، کلیدیترین مؤلفه در طراحی پارکهای شیمیایی است که تعیینکننده تنوع محصولات و مزیت رقابتی آنها است. به طور کلی، پارکهایی که از خوراک مایع همچون نفتا استفاده میکنند، پتانسیل بیشتری برای توسعه زنجیره ارزش دارند؛ زیرا این خوراکها امکان تولید همزمان طیف وسیعی از مواد پایه نظیر الفینها و آروماتیکها را فراهم میکنند. در مقابل، پارکهای مبتنی بر خوراک گاز مانند اتان در آمریکا اگرچه در تولید اتیلن مزیت قیمتی دارند، اما در تنوع محصول محدودتر هستند؛ به همین دلیل، روندهای جهانی به سمت ایجاد سایتهای یکپارچه پالایشگاه-پتروشیمی حرکت کرده است تا با ترکیب برشهای سبک گازی و برشهای مایع پالایشگاهی، بازده کل مجموعه افزایش یافته و وابستگی به بازار سوخت کاهش یابد.
تجربیات جهانی در کشورهایی نظیر آلمان، آمریکا و کرهجنوبی نشان میدهد که اتصال مستقیم به پایانههای بندری و شبکههای انتقال گسترده (مانند خط لوله ایپیاس[۳] در آلمان) برای پایداری پارکها حیاتی است. همچنین، امروزه این پارکها در حال گذار به سمت اقتصاد کمکربن هستند. راهبران سایت با ادغام فناوریهای پاک نظیر هیدروژن سبز و بازیافت شیمیایی در زنجیره تأمین خود در این راستا قدم برمیدارند. در نهایت، موفقیت یک پارک شیمیایی در گرو سه ویژگی اتصال به منابع پایدار خوراک، شبکه ذخیرهسازی و انتقال مشترک، و مدیریت متمرکز جریانهای مواد و انرژی توسط راهبر سایت است.
پانویس:
[۱] IT
[۲] Chemsite
[۳] Ethylen-Pipeline-Süd (EPS)
انتهای پیام/ انرژی
