به گزارش مسیر اقتصاد نشست «تغییر نظم جهان؛ همکاری اقتصادی ایران و پاکستان» روز دوشنبه ۱۵ دیماه ۱۴۰۴، با حضور جمعی از مسئولین کارشناسان و فعالین بازرگانی دو کشور برگزار شد. این نشست، پنجمین نشست تخصصی از دوازدهمین همایش سالانه اقتصاد مقاومتی بود که در بازه آبان تا اسفندماه سال جاری با موضوع «نظم نوین جهانی؛ بازآفرینی قدرت ایران» در حال برگزاری است. در پنجمین نشست از این همایش موانع و فرصتهای توسعه روابط اقتصادی دوجانبه جمهوری اسلامی ایران و پاکستان مورد بررسی قرار گرفت.
در این رویداد تخصصی آقایان رضا امیری مقدم سفیر جمهوری اسلامی ایران در اسلام آباد – پاکستان، اصغر مسعودی رئیس خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در ایالت پنجاب پاکستان، نذیر حسین رئیس اتاق مشترک بازرگانی و صنعت پاکستان و چین، محمد مهدی کارشناس و تحلیلگر سیاست بینالملل، حسین رضا میرزا بنیانگذار و رئیس اندیشکده Golden Ring پاکستان، محمد اشفاق عضو هیئت علمی بازرگانی و حسابداری دانشگاه منهاج محمدصادق ترابی فرد کارشناس اقتصاد بینالملل مرکز پژوهشهای مجلس و سید حسین محفوظی کارشناس تجارت خارجی اندیشکده اقتصاد مقاومتی (دبیر نشست) نکات خود را درخصوص توسعه تعاملات اقتصادی دوجانبه ایران و پاکستان مطرح کردند.
زیرساختهای حملونقل و تهاتر، پیشران جهش تجارت با پاکستان
در ابتدای این نشست رضا امیری مقدم سفیر جمهوری اسلامی ایران در اسلام آباد – پاکستان، بر اهمیت زیرساختها بهعنوان پیشنیاز توسعه تجارت ایران و پاکستان تأکید کرد و گفت: بدون تقویت مسیرهای ارتباطی و لجستیکی، تحقق اهداف بلندپروازانه تجاری میان دو کشور امکانپذیر نخواهد بود. در ماههای اخیر، گامهایی عملی در این مسیر برداشته شده که از توسعه اتصال هوایی آغاز میشود. فعال شدن پروازهای مستقیم میان کراچی و مشهد و همچنین چندین شهر پاکستان به تهران، نهتنها تردد فعالان اقتصادی را تسهیل کرده، بلکه نشانهای از تغییر رویکرد از توافقات صرفاً سیاسی به اقدامات اجرایی محسوب میشود.
به گفته وی در حوزه دریایی نیز اتصال بنادر دو کشور در دستور کار قرار گرفته و راهاندازی کشتی مسافری میان بنادر، بهعنوان یک اقدام عملی، ظرفیتهای مغفول همکاری دریایی را فعال کرده است. در کنار این تحولات، حملونقل ریلی بهعنوان ستون فقرات تجارت منطقهای مورد توجه ویژه قرار گرفت. خط راهآهن اسلامآباد–تهران–استانبول، بهعنوان یکی از کریدورهای کلیدی، وارد مرحله جدیدی از پیگیریهای سیاسی و فنی شده است؛ هرچند همچنان موانع اجرایی، از جمله تردد یکسره کامیونها، نیازمند حلوفصل است.
امیری مقدم سفر اخیر رئیسجمهور ایران به پاکستان را بهعنوان پشتوانهای مهم برای حرکت اقتصادی ارزیابی کرد و گفت: توافق بر سر تجارت ترجیحی، ایجاد دروازه مشترک گمرکی، شبانهروزی شدن گمرکات و طراحی منطقه آزاد تجاری در مرز مشترک، همگی نشاندهنده تلاش برای اقتصادیسازی روابط دوجانبه است. بازارچههای مرزی نیز اگرچه فعال شدهاند، اما به دلیل محدودیتهای اجرایی هنوز با ظرفیت کامل خود فاصله دارند.
وی همچنین گفت: هدفگذاری افزایش تجارت دوجانبه از ۳ به ۱۰ میلیارد دلار، با تمرکز ویژه بر کالاهای کشاورزی و استفاده از سازوکار تهاتر در شرایط محدودیت ارزی، بهعنوان محور عملی همکاریها مطرح شد. در این چارچوب، حل مسائل بانکی، تقویت نقش ایران در کریدورهای منطقهای و پیگیری مستمر توافقات، بهویژه با حمایت نهادی، شرط لازم برای تبدیل توافقات به نتایج ملموس اقتصادی دانسته شد.
در ادامه نشست کارشناس و فعالین بازرگانی ایرانی و پاکستانی به بیان نظریات خود پرداختند. بر اساس نکات مطرح شده در این نشست تخصصی روابط دو کشور در آستانه یک نقطه عطف قرار دارد. فضای غالب نشست نشان میداد که نگاه صرفاً سیاسی به روابط دوجانبه، دیگر پاسخگوی شرایط پیچیده منطقه و جهان نیست و باید جای خود را به رویکردی عملگرایانه با تمرکز بر اقتصاد، اتصال و منافع مشترک بدهد.
جهان در حال گذار و جایگاه ایران و پاکستان
یکی از محورهای اصلی نشست، تحلیل نظم جهانی در حال تغییر بود. بر اساس دیدگاههای مطرحشده، دوره نظم تکقطبی به پایان رسیده و جهان به سمت نظمی چندمرکزی و سیال حرکت میکند؛ نظمی که در آن نهتنها دولتها، بلکه فناوری، زنجیرههای تأمین و بازیگران غیردولتی نیز نقش تعیینکننده دارند. در چنین ساختاری، همجواری ایران و پاکستان با قدرتهای نوظهوری مانند چین، یک فرصت ژئوپلیتیک کمنظیر تلقی شد که در صورت عدم بهرهبرداری، میتواند به تهدید تبدیل شود.
در سطح منطقهای، جنوب و مرکز آسیا به عرصه رقابت قدرتهای بزرگ بدل شده است. تحلیل ارائهشده در نشست نشان میداد که روابط ایران و پاکستان باید در چارچوبی وسیعتر و در پیوند با سایر بازیگران منطقهای و فرامنطقهای تحلیل شود. بیثباتی مزمن در افغانستان نیز نه یک پدیده اتفاقی، بلکه عاملی بازدارنده در برابر شکلگیری کریدورهای اتصال و همکاریهای اقتصادی منطقهای ارزیابی شد؛ عاملی که عملاً پیوند طبیعی ایران، پاکستان و آسیای مرکزی را مختل کرده است.
ضرورت سیاست خارجی چندوجهی و چرخش به ژئواکونومی
در پاسخ به این شرایط پیچیده، شرکتکنندگان بر لزوم اتخاذ سیاست خارجی چندوجهی تأکید کردند. این رویکرد به معنای حرکت از روابط دوجانبه شکننده به سمت ایجاد پیوندهای چندلایه و مثلثهای راهبردی است که پایداری بیشتری در برابر شوکهای سیاسی و امنیتی دارند. توافق بر سر مدیریت اختلافات، پرهیز از تنش مستقیم و تمرکز بر همکاریهای اقتصادی بهعنوان کمهزینهترین و پربازدهترین مسیر تعامل، از اصول مشترک مطرحشده در این چارچوب بود.
در این نگاه، ژئواکونومی بهعنوان محور اصلی همکاریها مطرح شد؛ به این معنا که منافع اقتصادی، تجارت، انرژی و اتصال زیرساختی میتوانند جایگزین مناسبی برای مناقشات امنیتی و سیاسی شوند و سطحی از اعتماد پایدار میان دو کشور ایجاد کنند.
فرهنگ؛ سرمایه نرم مغفول در روابط دوجانبه
بخش مهمی از نشست به نقش فرهنگ بهعنوان زیرساخت اعتماد اختصاص داشت. تحلیلها نشان میداد که ایران و پاکستان از سرمایه فرهنگی مشترکی برخوردارند که در مقایسه با بسیاری از روابط منطقهای، کمنظیر است. میراث تمدنی مشترک، پیوندهای زبانی و ادبی و چهرههای فرهنگی مورد احترام دو ملت، ظرفیتی ایجاد کرده که میتواند هزینههای مبادله اقتصادی را کاهش داده و پذیرش اجتماعی کالا و خدمات را افزایش دهد.
فراتر از بُعد هویتی، فرهنگ بهعنوان یک حوزه اقتصادی نیز مورد توجه قرار گرفت. از گردشگری مذهبی و سلامت گرفته تا صنایع خلاق، آموزش زبان، تولید محتوای فرهنگی و تبادلات دانشگاهی، همگی بهعنوان حوزههایی مطرح شدند که میتوانند بهصورت مستقیم به ایجاد ارزش افزوده اقتصادی منجر شوند. در این میان، بر ضرورت ایجاد توازن در تبادلات علمی و دانشگاهی نیز تأکید شد تا این حوزه به یک مسیر یکطرفه محدود نماند.
اقتصادیسازی مرز و طراحی همکاریهای عملیاتی
در بخش دیگری از نشست، یک طرح عملیاتی برای ارتقای همکاریهای اقتصادی ایران و پاکستان تشریح شد که بر دو لایه مکمل استوار است. لایه نخست، بر همکاریهای دوجانبه با هدف تبدیل مرز از یک نقطه امنیتی به یک پیشران اقتصادی تمرکز دارد. پیشنهادهایی مانند واردات دام، گوشت و برنج، توسعه کشاورزی قراردادی، همکاریهای صنعتی و زیرساختی و استفاده از ظرفیتهای مکمل دو کشور، در همین چارچوب مطرح شد. منطق اصلی این رویکرد، ایجاد توازن تجاری و کاهش وابستگی به بازارهای دوردست عنوان شد.
لایه دوم، نگاهی فراتر از روابط دوجانبه دارد و بر پیوند ایران با کریدور اقتصادی چین–پاکستان متمرکز است. در این چارچوب، ایران میتواند هم در زنجیره تأمین انرژی و هم در زنجیره ارزش صنعتی نقشآفرینی کند. اتصال انرژی ایران به نیازهای صنعتی پاکستان و مشارکت در صنعتیسازی سواحل مکران، در کنار صادرات محصولات نهایی به بازارهای پیرامونی، بهعنوان یک مدل همافزا و پایدار مطرح شد.
عبور از موانع مالی، بانکی و لجستیکی
چالشهای عملیاتی همکاری اقتصادی نیز بخش مهمی از مباحث نشست را تشکیل میداد. تحریمها، نبود روابط بانکی مستقیم و گسترش تجارت غیررسمی از جمله موانع اصلی عنوان شدند. در برابر این چالشها، راهکارهایی مانند تهاتر کالا، استفاده از ارزهای محلی، تمرکز بر بخشهای غیرتحریمی و فعالسازی شرکتهای کوچک و متوسط پیشنهاد شد.
همچنین، ایجاد سازِکارهای مشترک در حوزه بانکداری اسلامی، دیجیتالیسازی تجارت مرزی و توسعه زیرساختهای اتصال (هوایی، زمینی و دیجیتال) بهعنوان پیشنیازهای ضروری برای عملیاتی شدن همکاریها مورد تأکید قرار گرفت. پیشنهاد ایجاد یک شرکت حملونقل مشترک نیز بهعنوان راهکاری کوتاهمدت برای کاهش هزینهها و موانع لجستیکی مطرح شد.
انتهای پیام/ تجارت و دیپلماسی
